Białko płodowe alfa (AFP)

Białko płodowe alfa (AFP), inaczej alfa-fetoproteina, to glikoproteina o masie molowej 69 000. Wytwarzana jest ona w dużych ilościach przez pęcherzyk żółtkowy, a po jego zaniku przez przewód pokarmowy i wątrobę płodu. Najwyższe stężenie AFP we krwi płodu wynosi około 33% całkowitej ilości białek osocza i stwierdza się je w 13. tygodniu życia płodowego. Po urodzeniu, jego stężenie we krwi noworodka spada i do końca pierwszego roku życia osiąga wartości prawidłowe. W związku z przechodzeniem AFP przez łożysko podwyższone stężenie AFP stwierdza się również u kobiet ciężarnych. Oznaczanie AFP u kobiet ciężarnych jest wykorzystywane w diagnostyce wad cewy nerwowej u płodu lub wystąpienia zespołu Downa. Ponadto do podwyższenia poziomu białka, płodowe alfa dochodzi u osób z nowotworami, przede wszystkim z rakiem wątrobowokomórkowym oraz z guzami zarodkowymi jajników i jąder.

Wartości prawidłowe AFP

Materiałem biologicznym do oznaczania AFP jest surowica krwi żylnej, pobranej do probówki "na skrzep", a następnie umieszczonej w wodzie z lodem.

Wartości referencyjne stężenia AFP są następujące:
 - osoby dorosłe: <7 kU/l (< 8,5 ng/ml);
 - kobiety w ciąży (16. - 18. tydzień): 23-100 kU/L (28-120 ng/ml).

Stężenie białka płodowego alfa u noworodków w pierwszej dobie życia jest podwyższone (zwykle do trzynastu razy) i w ciągu sześciu miesięcy życia osiąga wartość referencyjną typową dla osoby dorosłej.

Interpretacja wyników oznaczenia AFP

W przypadku diagnostyki prenatalnej oznaczenia AFP w surowicy krwi matki dokonuje się między 14., a 18. tygodniem ciąży. Jeżeli po 10. tygodniu ciąży obserwuje się niskie stężenia białka płodowego alfa, wówczas może to sugerować obecność wady cewy nerwowej u płodu lub wystąpienie zespołu Downa. Równie przydatne są oznaczenia AFP w płynie owodniowym. W tym przypadku wzrost stężenia AFP w płynie sugeruje wady rozwojowe cewy nerwowej płodu.

Spośród chorób nowotworowych oznaczenia AFP mają przede wszystkim znaczenie w diagnozowaniu i monitorowaniu leczenia raka wątrobowokomórkowego (pierwotny rak wątroby). W tym przypadku AFP służy jako marker nowotworowy. Jego skuteczność w wykrywaniu tego nowotworu jest bardzo wysoka, a stopień wzrostu stężenia AFP jest zależny od wielkości guza. Marker ten bywa także wykorzystywany jako badanie przesiewowe u osób zagrożonych wystąpieniem raka wątrobowokomórkowego, przede wszystkim z zakażeniem WZW typu B i WZW typu C. Zdarza się niekiedy, że dochodzi do podwyższenia AFP w przypadku przerzutów nowotworowych z innych narządów do wątroby, w przypadku niezłośliwych guzów wątroby oraz chorób nienowotworowych takich jak marskość czy przewlekłe zapalenie wątroby.

Oznaczanie AFP ma także zastosowanie w wykrywaniu nowotworów zarodkowych jąder i jajników, zwłaszcza nienasieniakowych nowotworów jąder. Często AFP oznacza się jednocześnie z HCG (gonadotropina kosmówkowa) w celu bardziej precyzyjnego określenia rodzaju nowotworu. Ponadto AFP jest wykorzystywane do monitorowania choroby po leczeniu chirurgicznym oraz po radiochemioterapii. Obniżanie się stężenia tego markera po leczeniu świadczy o jego skuteczności. Natomiast nagły wzrost stężenia AFP po pewnym czasie od skutecznego leczenia zwykle świadczy o wystąpieniu miejscowej wznowy lub ujawnieniu się odległych przerzutów, nawet długo przed pojawieniem się ich w badaniach obrazowych.

W pewnym procencie przypadków podwyższenie AFP stwierdza się także u chorych na raka żołądka, dróg żółciowych, trzustki oraz płuca.