Cuchnięcie z ust

Wielu z nas nieraz doświadczyło z ust rozmówcy nieprzyjemnego zapachu. Medycznie określane jest to jako cuchnący oddech, z łac. Foetor ex ore. Niektórzy nieraz sami doświadczyli uczucia, że ich własny oddech ma przykry zapach. Z powodu tego objawu nieraz dochodzi do problemów w kontaktach społecznych czy towarzyskich. Niektórzy mogą przez to stawać się nieatrakcyjni mimo wizualnie wspaniałej aparycji. Warto pamiętać, że choć nie zawsze, to niejednokrotnie objaw ten ma podłoże chorobowe, a w związku z tym należy wyjaśnić jego dokładną przyczynę.

Kiedy mówimy o przykrym oddechu z ust?

Określenie przykry zapach jest dość subiektywnym stwierdzeniem, jednakże taki opis powinien sugerować zapach odbiegający od powszechnie przyjętego za normę, zazwyczaj wywołujący odrazę bądź unikanie. Zazwyczaj wywołuje skojarzenia dotyczące braku higieny jamy ustnej, jednakże nie zawsze jest to przyczyna przykrego zapachu z ust. Przyjmuje się, że około 90% przyczyn wszystkich przypadków tej dolegliwości jest zlokalizowanych w obrębie jamy ustnej, pozostała część jest uwarunkowana zmianami w dalszym odcinku przewodu pokarmowego lub też jest spowodowana chorobą ogólnoustrojową czy metaboliczną.

Przyczyny cuchnącego oddechu

Do najczęstszych przyczyn przykrego oddechu należą:

• nocny odpoczynek, kiedy resztki pokarmowe ulegają rozkładowi bakteryjnemu,
• brak odpowiedniej higieny jamy ustnej, niemycie zębów,
• próchnica zębów, zwłaszcza przewlekła, nieleczona,
• procesy gnilne zgorzeli zębowych,
• zaleganie resztek pokarmowych pod protezami,
• stany przebiegające ze zmniejszonym wydzielaniem śliny, która spełnia dużą rolę w wypłukiwaniu zalegających resztek pokarmowych z jamy ustnej (np. w zespole Sjögrena),
• przewlekłe stany zapalne jamy ustnej,
• przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa,
• przewlekłe zapalenie oskrzeli, ropnie i rozstrzenie (czyli odcinkowe poszerzenia ściany) oskrzeli,
• przewlekłe zapalenie migdałków, przewlekła angina, ropnie migdałków,
• zapalenie błony śluzowej żołądka,
• zbyt długie zaleganie pokarmu w żołądku powodowane np. przez zwężenie odźwiernika lub zbyt wolną perystaltykę treści pokarmowej,
• refluks żołądkowo-przełykowy, czyli cofanie się częściowo strawionego pokarmu wymieszanego z kwasem solnym z żołądka do przełyku, spowodowane najczęściej niewydolnością dolnego zwieracza przełyku,
• kwasica ketonowa w przebiegu cukrzycy, zwłaszcza typu I,
• mocznica (czyli zatrucie zbędnymi produktami przemiany materii w przebiegu schyłkowej niewydolności nerek),
• uchyłki przełyku (czyli małe „kieszonki” na przebiegu przełyku),
• ciężka niewydolność wątroby (tzw. foetor hepaticus).

Czasem nieprzyjemny zapach z ust może być nawet związany z występowaniem zaawansowanego procesu nowotworowego układu oddechowego lub pokarmowego, przebiegającego z martwicą i rozpadem tkanek, np. rak krtani, rak płuca, rak przełyku czy rak żołądka.

Objawy towarzyszące przykremu zapachowi z ust

Oprócz odczucia dotyczącego zapachu własnego oddechu często mogą być odczuwane inne objawy, które nasuwają podejrzenie możliwości wystąpienia konkretnej przyczyny. Do objawów o dużym znaczeniu diagnostycznym należą:

• dolegliwości bólowe, pieczenie, podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej i języka – mogą sugerować przyczyny laryngologiczne (zapalne, infekcyjne, nowotworowe). Przyczyną infekcji mogą być wirusy, bakterie i grzyby, a nawet czasami pierwotniaki. Dodatkowo ważnym objawem jest tutaj gorączka oraz laboratoryjne wykładniki stanu zapalnego, np. OB, CRP. Przyczyną zmian zapalnych mogą być także ciała obce, które poprzez ciągłe drażnienie błony śluzowej prowadzą do zapalenia, a następnie mogą doprowadzić do nowotworu. Dobrym przykładem mogą być niedokładnie dopasowane protezy zębowe. Każdy użytkownik takiej protezy powinien zadbać o to, aby protetyk dopasował protezę, by jej używanie nie powodowało dyskomfortu ani zaczerwienienia i obrzęków śluzówki dziąseł czy policzków. Wiele nowotworów początkowo powoduje tylko pieczenie czy ból, a dla samego chorego wygląda niczym mała afta czy owrzodzenie. Stąd często chorzy myślą, że jest to przejściowa zmiana i opóźniają termin wizyty u lekarza. Tymczasem nowotwór powiększa swe rozmiary, a chory zgłasza się dość często na etapie dużego zaawansowania nowotworu. W takiej sytuacji możliwości leczenia są już ograniczone.
• bóle zębów samoistne lub pod wpływem spożywanego pokarmu – sugerują problemy stomatologiczne. Próchnica zębów, zgorzel zębów są bardzo często przyczyną przykrego zapachu z ust – dzieje się tak z powodu procesów gnilnych, które powodują opisane schorzenia. Podczas takich procesów dochodzi do produkcji gazów, które mają nieprzyjemny zapach.
• suchość w jamie ustnej – może mieć wiele przyczyn, np. przyjmowane leki czy zespół Sjögrena. Wiele leków powoduje ten objaw, szczególnie cholinolityki. Do tych leków zaliczamy: bromek ipratropium (stosowany w leczeniu astmy oskrzelowej i POChP), skopolaminę (lek przeciwwymiotny), pirenzepinę (lek stosowany w leczeniu refluksu żołądkowo-przełykowego i choroby wrzodowej, obecnie coraz rzadziej stosowany), atropinę (ze względu na doraźne stosowanie rzadko powoduje przewlekłą suchość jamy ustnej), triheksyfenidyl, piridinol, biperiden (stosowane w objawowym leczeniu choroby Parkinsona). Zespół Sjögrena jest chorobą autoimmunologiczną, która dotyka gruczołów zewnątrzwydzielniczych. Często powoduje również zespół suchego oka. Zespół Sjögrena jest drugą co do częstości występowania chorobą autoimmunologiczną po reumatoidalnym zapaleniu stawów i podobnie jak większość kolagenoz, częściej spotykany jest u kobiet. Stosunek liczby chorych kobiet do mężczyzn wynosi około 9:1. Częściej chorują osoby po czterdziestym roku życia, chociaż zdarzają się przypadki we wszystkich grupach wiekowych. Na dzień dzisiejszy nieznana jest dokładna przyczyna choroby, ale naukowcy dopatrują się związku z wirusami oraz z antygenami zgodności tkankowej. Typowo zespół Sjögrena składa się z triady elementów:

1. suchego zapalenia rogówki i spojówki oraz wysychania oczu (jest to skutek upośledzonego wydzielania łez), często towarzyszy temu uczucie piasku pod powiekami, pieczenie, drapanie, przekrwienie spojówek,
2. suchości błony śluzowej jamy ustnej wskutek uszkodzenia ślinianek, powoduje to problemy z żuciem, mową, odczuwaniem smaku, szybko postępującą próchnicę i problemy z użytkowaniem protez,
3. nacieków zapalnych z limfocytów w badaniu histologicznym.

Rzadziej zostają zaatakowane inne narządy wewnętrzne, na przykład płuca, nerki, czy układ ruchu. Z objawów skórnych występują niecharakterystyczne wykwity pokrzywkowate i krwotoczne. Pacjent może odczuwać świąd skóry. Zdarza się, że występują objawy neurologiczne i psychiatryczne. U kobiet dołącza się niekiedy suchość sromu. W badaniach laboratoryjnych można stwierdzić:

1. podwyższone OB,
2. leukopenię (u jednego na dziesięć pacjentów),
3. podwyższony poziom gammaglobulin (80% chorych),
4. czynnik reumatoidalny, miano >1:40 (u ponad połowy chorych),
5. przeciwciała przeciwko komórkom nabłonka przewodów wyprowadzających ślinianek,
6. przeciwciała ANA w mianie powyżej 1:80 (90% chorych),
7. przeciwciała anty-Ro (55%) i anty-La (40% chorych),
8. krioglobuliny (1/3 pacjentów),
9. anemię (u 25% można stwierdzić niedokrwistość).

• bóle w okolicy nosa, czoła, oczodołów, szczęki, katar – przewlekłe zapalenie zatok obocznych nosa. W przypadku takiej przyczyny dochodzi również do zwiększonej częstości infekcji górnych dróg oddechowych.
• odbijanie się, zgaga, kaszel, nadkwaśność – najczęściej spowodowane refluksem żołądkowo-przełykowym. Czasami przebiega skąpobjawowo i nie występują wszystkie objawy. Pozycja leżąca i spożywanie kawy, mocnej herbaty, alkoholu i palenie papierosów nasilają dolegliwości. Refluks żołądkowo-przełykowy jest wywołany dysfunkcją dolnego zwieracza przełyku, co powoduje zarzucanie treści żołądkowej do przełyku. Kwaśny sok żołądkowy oprócz nieprzyjemnych objawów może doprowadzić także do zmian nabłonka przełyku. Na skutek refluksu może dojść do zastąpienia nabłonka wielowarstwowego płaskiego (prawidłowego dla przełyku) nabłonkiem walcowatym (charakterystycznym dla żołądka). Może dochodzić również do przemieszczenia granicy pomiędzy nabłonkami (tzw. linia Z) w okolicy połączenia przełyku z żołądkiem. Objawy typowe są wymienione powyżej, jednakże w przebiegu choroby refluksowej mogą wystąpić również symptomy ze strony górnych dróg oddechowych w postaci chrypki, zapalenia krtani, gardła. Objawy te nazywane są „maską laryngologiczną” GERD-u. Choć objawy są typowe, to w pewnych sytuacjach konieczna jest diagnostyka. Najczęściej wykonywanymi badaniami są w tym przypadku gastroskopia oraz 24-godzinna pH-metria przełykowa. Leczenie najczęściej jest zachowawcze i polega na stosowaniu inhibitorów pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol, lanzoprazol) oraz leków prokinetycznych (metoklopramid, cisapryd). Inhibitory pompy protonowej hamują wydzielanie kwasu solnego przez komórki okładzinowe, natomiast leki prokinetyczne przyspieszają opróżnianie żołądka i pasaż jelitowy poprzez mechanizmy neurohormonalne. Zazwyczaj leczenie farmakologiczne pomaga i objawy ustępują, jednakże w sytuacjach braku poprawy pacjenci mogą być zakwalifikowani do leczenia operacyjnego. Najczęściej wykonywanym zabiegiem jest fundoplikacja sposobem Nissena, polegająca na owinięciu dolnego odcinka przełyku wraz z wpustem i dnem żołądka, którą wykonuje się techniką laparoskopową (bez otwierania powłok brzusznych). Laparoskopia jest metodą, w której poprzez niewielkie otwory w powłokach brzusznych operator dostaje się do środka jamy brzusznej dzięki specjalnej rurce. Zazwyczaj wprowadzanych jest kilka narzędzi i kamera. Wszystko to pozwala na mniejszą inwazyjność i szybszy powrót do zdrowia.
• osłabienie, wzmożone pragnienie, zwiększona ilość i częstość oddawanego moczu, zwiększony apetyt, ospałość – sugerują kwasicę ketonową w przebiegu cukrzycy. Czasami objawy przebiegają skrycie, ale zawsze w takiej sytuacji konieczna jest diagnostyka w kierunku cukrzycy i leczenie.
• chrypka trwająca dłużej niż 2 tygodnie, duszność, krwioplucie, ból podczas mówienia, połykania – sugerują chorobę nowotworową krtani i zawsze są wskazaniem do badania laryngologicznego. Rak krtani jest najczęstszym nowotworem głowy i szyi, histologicznie najczęściej jest zbudowany z nabłonka płaskiego. Oceniając zachorowalność, należy stwierdzić, że na raka krtani chorują najczęściej mężczyźni (około dziesięć razy częściej niż kobiety) w wieku 40-60 lat. Można wyróżnić szereg czynników ryzyka, które wiążą się ze zwiększoną częstością zachorowania na tegoż raka; są nimi:

1. nałogowe palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu,
2. stany przedrakowe krtani (leukoplakia, hiperkeratoza w przewlekłym stanie zapalnym, brodawczaki krtani, modzelowatość),
3. czynniki zawodowe takie jak azbest czy chrom i jego związki, iperyt, rafinacja niklu oraz węglowodory aromatyczne,
4. refluks żołądkowo-przełykowy,
5. czynniki genetyczne.

W rozpoznaniu tego nowotworu podstawowe znaczenie ma wywiad i badanie laryngologiczne z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. W dalszym etapie wykonywane mogą być USG i tomografia komputerowa szyi. Leczenie opiera się na radioterapii, laryngektomii częściowej lub całkowitej, laserowej chordektomii, ewentualnie w przypadkach paliatywnych na tracheotomii (zabieg otwarcia przedniej ściany tchawicy i wprowadzenia rurki do światła dróg oddechowych w celu prowadzenia wentylacji) i gastrostomii (przetoka między środowiskiem zewnętrznym a żołądkiem w celu prowadzenia żywienia).

• ból podczas połykania, uczucie bulgotania podczas połykania, cofanie się pokarmu, odruchowy kaszel – sugerują obecność uchyłków przełyku. Uchyłki przełyku są uwypukleniami ściany przełyku, które mogą powstawać samoistnie lub pod wpływem zaburzeń czynnościowych przełyku.
• objawy spowodowane zaawansowaną niewydolnością nerek i wątroby – zazwyczaj na tym etapie chorzy znajdują się już pod specjalistyczną opieką, więc nie ma sensu przytaczać całej gamy objawów niewydolności tych narządów.

Diagnostyka przykrego zapachu z ust

W zależności od tego, które objawy dominują, na tym powinno się skupić diagnostykę. Jeśli głównym problemem są objawy miejscowe (w obrębie jamy ustnej, nosa, gardła czy krtani), to zawsze pierwszym specjalistą powinien być stomatolog lub laryngolog (w zależności od lokalizacji). Ci specjaliści w zależności od potrzeby powinni zlecić badania dodatkowe, np. zdjęcie zatok, wymaz z jamy ustnej, badanie histopatologiczne.

Jeśli dominują objawy dyspeptyczne (żołądkowo-jelitowe), warto skonsultować problem z gastroenterologiem w celu diagnostyki w kierunku refluksu żołądkowo-przełykowego. Do badań, które mogą zostać zlecone należą gastroskopia czy pH-metria przełyku.
Jeśli problemy są ogólnoustrojowe, to o ewentualnej diagnostyce powinien zadecydować lekarz rodzinny lub internista.

Leczenie przykrego zapachu z ust

Leczenie zawsze powinno być przyczynowe. Aby można było zastosować właściwe leczenie, zawsze należy dokładnie rozpoznać przyczynę objawów. Jeśli przyczyną jest nieutrzymywanie właściwej higieny jamy ustnej, to kluczem będzie przestrzeganie zaleceń.

W przypadku problemów stomatologicznych, przykry oddech zniknie po wyleczeniu próchnicy czy zgorzeli zębów. Jeśli przyczyna jest infekcyjna, to rozwiązaniem może być wyleczenie przewlekłych stanów zapalnych zatok obocznych nosa, gardła, oskrzeli, a także ropni migdałków.

W przypadku refluksu żołądkowo-jelitowego leczeniem jest stosowanie odpowiednich leków, tzn. inhibitorów pompy protonowej oraz niekiedy leków prokinetycznych. Po rozpoznaniu nowotworu w obrębie jamy ustnej, nosa, gardła, krtani leczenie może być operacyjne lub poprzez chemioterapię albo radioterapię, w zależności od lokalizacji i stopnia zaawansowania.

Jeśli nie stwierdzono żadnej istotnej przyczyny problemu nieprzyjemnego oddechu, to najwyraźniej istotą jest brak prawidłowej higieny jamy ustnej. W takiej sytuacji należy przestrzegać zaleceń higienicznych, a dodatkowo można stosować doraźne metody takie jak: gumy do żucia o intensywnym, miętowym smaku czy odświeżacze do ust. Czasami można także stosować tabletki do ssania zawierające preparaty bakteriostatyczne i bakteriobójcze.

Jak dbać o higienę jamy ustnej?

Dbanie o właściwą higienę jamy ustnej to jeden z najlepszych sposobów na zdrowy i miły oddech oraz zdrowe zęby i dziąsła. Zdrowe zęby nie tylko pozwalają wyglądać i czuć się młodo, ale również umożliwiają odpowiednie spożywanie pokarmów i mówienie. Dobry stan zdrowia jamy ustnej jest ważny dla Twojego ogólnego samopoczucia.
 Codzienna profilaktyka, w tym odpowiednie szczotkowanie i nitkowanie zębów, pomaga zapobiec problemom jeszcze przed ich pojawieniem się. Jest także mniej bolesna, tańsza i mniej niepokojąca niż leczenie chorób, którym nie udało się zapobiec. 
Pomiędzy regularnymi wizytami u stomatologa każdy z nas może wykonywać proste czynności, które znacznie obniżają ryzyko wystąpienia próchnicy zębów, chorób dziąseł i innych problemów jamy ustnej. Do takich czynności można zaliczyć:

• Dokładne szczotkowanie zębów 2 razy dziennie oraz codzienne stosowanie nici dentystycznej.
• Przestrzeganie pełnowartościowej diety i ograniczanie przekąsek pomiędzy posiłkami.
• Stosowanie produktów do higieny jamy ustnej zawierających fluor, w tym pasty do zębów.
• Stosowanie fluorkowych płukanek do ust (według zaleceń stomatologa).