Czy kary dla dzieci są skuteczne?
Mają one na celu postawienie dziecku granic tak, aby jasne było, jakich zachowań się od niego wymaga, a jakie nie są akceptowane. Przejrzystość i stałość zasad oraz konsekwencji ich przestrzegania lub łamania pomaga zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa. Innymi słowy, jeśli dziecko jest zapewniane o miłości rodzica, a kara jest adekwatna i odpowiednio zastosowana, to staje się ona wyrazem troski i zaangażowania w wychowanie dziecka, a nie sposobem na odreagowanie złości dorosłego.
Kary w psychologii
Co na to nauka? Behawioryzm – jeden z nurtów w psychologii – wprowadza terminy wygaszania oraz wzmacniania zachowania, które ściśle wiążą się ze stosowaniem konsekwencji wobec dziecka. Zachowanie jest wzmacniane pozytywnie, jeśli jego konsekwencją są korzyści. Dziecko z większym prawdopodobieństwem powtórzy jakieś zachowanie, jeśli łączy je z przyjemnością. Zresztą to samo dotyczy nas, dorosłych. Przeważnie chętniej angażujemy się w aktywności, które są dla nas przyjemne albo w których jesteśmy dobrzy. To zupełnie naturalne. Dla dziecka nagrodą za jakieś zachowanie może być chociażby pochwała rodziców – np.: „Zauważyłam, że pozmywałeś po sobie talerze, to świetnie!”. We wzmacnianiu kryje się jednak pewna pułapka, o której trzeba pamiętać. Dziecko potrzebuje i szuka uwagi dorosłych – nawet w postaci słownej reprymendy. Dlatego może ona stanowić dla niego rodzaj narody... za zabronione zachowanie. I tutaj bardziej skuteczne okazuje się wygaszanie zachowania, czyli zmniejszanie prawdopodobieństwa jego wystąpienia poprzez brak jakiegokolwiek wzmocnienia – innymi słowy poprzez ignorowanie go. Jeśli rodzic nie zareaguje na trudne zachowanie dziecka, to zwykle będzie to bardziej skuteczne niż „prawienie kazań”. Oprócz wzmacniania zachowań pożądanych i wygaszania nieakceptowanych jest jeszcze jeden rodzaj reakcji – wzmacnianie negatywne, czyli kary. Dziecko otrzymuje w zamian za niepożądane zachowanie coś nieprzyjemnego – może to być np. odebranie jakiejś przyjemności (chociażby czasu na granie na komputerze).Jak mądrze karać?
Konsekwencje, czyli zaplanowane kary, muszą odnosić się do wcześniej ustalonych zasad. Wracając do tytułowego pytania – czy są skuteczne? Aby mogły być efektywne, powinny być skonstruowane i egzekwowane w odpowiedni sposób. W jaki? Przede wszystkim w taki, żeby faktycznie można je zastosować w praktyce. A przy tym powinny być wprowadzane szybko. Dziecko ma mieć szansę na bezpośrednie powiązanie konsekwencji z zachowaniem. Po kilku godzinach od przewinienia kara może zostać odebrana przez nie jedynie jako represja. Dlatego niewielki sens ma np. zakaz wyjazdu na kolonie za kilka miesięcy. Dla dziecka będzie to ogromna przykrość i niesprawiedliwość, a nie wskazówka odnosząca się do zasad zachowania. Zwykle nie ma też potrzeby, żeby kara trwała długo – najbardziej dotkliwy jest naprawdę sam moment jej wymierzenia. Zresztą, jeśli będzie to np. 30 minut w odosobnieniu, to w razie konieczności będzie można to powtórzyć w niedługim czasie. Kara trwająca miesiąc może być wymierzona tylko raz w tym okresie ... Ponadto konsekwencja powinna być adekwatna do przewinienia, a także odnosić się do faktycznego złamania zasad, a nie tylko naszych domysłów. Co więcej, kara jest karą w całości – to znaczy, że jej skuteczność zależy od wyegzekwowania jej do końca. Wcześniejsze „odpuszczanie” sprawi, że dziecko nie będzie wiedziało, czy ma się spodziewać konsekwencji następnym razem, a jeśli tak, to jak dotkliwych. Dlatego ważna też jest stałość – za każdym razem, kiedy dziecko złamie daną zasadę, ponosi takie same konsekwencje swoich czynów. Wtedy dostaje swego rodzaju wybór: „Mogę rozrzucić papiery po pokoju, ale jeśli to zrobię, to nie będę mógł dzisiaj obejrzeć telewizji. Jeśli rozrzucę je także jutro, to również jutro nie obejrzę telewizji”. Kara powinna być stanowcza – wynikać z przekonania rodzica o jej słuszności i nie podlegać dyskusji w momencie jej wymierzania.Na koniec tej listy jeszcze jedna bardzo ważna zasada: NIE UŻYWAMY KAR CIELESNYCH! Dla dziecka są one bardzo poniżające. W dodatku dają mu informację, że agresja jest dobrą formą radzenia sobie z trudnymi emocjami. Kara powinna być stosowana bez ujawniania silnych emocji. To ma być konsekwencja zachowania, a nie sposób na rozładowanie emocji i zrobienie krzywdy dziecku. To trochę tak, jakby podpisać z dzieckiem umowę – jeśli jedna ze stron jej nie dotrzymuje, spotykają ją po prostu wcześniej określone konsekwencje.
Znając już zasady efektywnego i „mądrego” karania, warto jeszcze powiedzieć kilka słów, czego taka kara może dotyczyć. Negatywnymi konsekwencjami niedozwolonego zachowania mogą być dla dziecka odebranie przywileju, brak uwagi i zainteresowania ze strony ważnej osoby, odesłanie w nieatrakcyjne (nudne) miejsce. Dobrze jest, jeśli kara jest częścią ustalonego wcześniej z dzieckiem regulaminu, do którego możemy się odwołać. Często skuteczne są naturalne konsekwencje, czyli wynikające bezpośrednio z zachowania i mające źródło w sytuacji – np. naprawienie szkody, ograniczenie kolejnego przywileju do czasu zastosowania się do zasady.
Wszystko wydaje się takie proste, a jak jest w praktyce? No cóż... Należy być przygotowanym na to, że testowanie przez dziecko konsekwencji jest naturalnym etapem wprowadzania systemu zasad. Początkowo trudne zachowania mogą się więc wręcz nasilić. Wymaga to dużej wytrwałości rodziców, szczególnie rodziców dziecka nadpobudliwego. Ale może się naprawdę opłacić. I nie zapominajmy o nagradzaniu!
Bibliografia
Borkowska A., Domańska Ł., Neuropsychologia kliniczna dziecka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, ISBN 978-83-01-15362-5
Borowska A., Jak pomóc dziecku z ADHD?, Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 2009, ISBN 978-83-7173-198-3
Pfiffner L., Wszystko o ADHD, ZYSK I SK-A, Poznań 2004, ISBN 83-7298-694-0
Hallowel E., Ratey J., W świecie ADHD. Nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi u dzieci i dorosłych, Media Rodzina, Poznań 2004, ISBN 83-7278-111-7
Artykuły ADHD
Nie ma jednego określonego testu na ADHD. Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej opiera się głównie na obserwacji dziecka oraz odwołuje się do doświadczenia diagnosty. Nie można wykonać ...
Agresja u małych dzieci to sprawdzian dla kompetencji wychowawczych rodziców. Maluchy często kopią, krzyczą, biją, uderzają głową o ścianę, tarzają się po podłodze, by rozładować gniew i złość. ...
ADHD to zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniem koncentracji uwagi. Objawy pojawiają się już w wieku przedszkolnym. Znana jest jednak także postać ADHD u dorosłych.
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ang. Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ADHD) zwykle diagnozuje się w pierwszych latach edukacji dziecka, kiedy maluch nie radzi ...
Przyczyny ADHD nie są nam do końca znane. Wiadomo, że w zachorowaniu dużą rolę grają geny, a także alkohol, nikotyna, czy kontakt z ołowiem. Najnowsze badania dowodzą natomiast, że także pestycydy ...
Rodzice bardzo często zgadzają się, aby ich dziecko z ADHD stosowało ciężkie leki. Te środki działają tylko przez krótki okres. Mogą powodować wzrost tętna i pewne zmiany w DNA, które są wiązane z ...
ADHD , czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej, to choroba zaczynająca się we wczesnym dzieciństwie, najczęściej w pięciu pierwszych latach życia. Aby pomóc dziecku, musisz zrozumieć, że ADHD ...
Z roku na rok coraz więcej dzieci i dorosłych jest diagnozowanych z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej ( ADHD to skrót z angielskiego oznaczający Attention Deficit Hyperactivity Disorder). ...
Jak poskromić niewłaściwe zachowanie dziecka z ADHD? Czy ADHD jest chorobą dziedziczną? Jak długo leczy się ADHD? Oto lista najczęściej zadawanych pytań przez rodziców dzieci z ADHD. Jakie jest ...
ADHD jest z reguły rozpoznawane w okresie między 7 a 13 rokiem życia. Ze względu na tak młody wiek pacjentów istotne jest rokowanie towarzyszące temu zabuarzeniu. ADHD niewątpliwie ma przebieg ...
Odkrycie przyczyny rozwoju ADHD od samego początku przysparzało naukowcom wiele problemów. Nadal nie do końca można stwierdzić z cała pewnością jaki jest powód pojawienia się zaburzeń tego typu. ...
Jeszcze do niedawna ADHD by ł o b łę dnie postrzegane jako z ł e wychowanie lub te ż po prostu z ł y charakter dziecka. Mówiono w takich przypadkach, ż e dziecko jest zwyczajnie niegrzeczne lub ...
Trudno bez zawahania stwierdzić, że chłopcy dużo częściej chorują na ADHD niż dziewczynki, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, iż trochę odmienny może być obraz tej choroby u dziewczynek, a co za tym ...
Czasem w Internecie, na stronach dla pacjentów chorujących na ADHD można napotkać wymiennie stosowany skrót ADD zamiast ADHD lub oba jednocześnie: ADD/ADHD. Czy to jest to samo? Co to jest ADD? ...
Przyczyny zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami uwagi są złożone. Nie dysponujemy w chwili obecnej wystarczającą wiedzą medyczną i psychologiczną, aby precyzyjnie je wskazać. ...
Filip ma 5 lat. Kilka miesięcy temu zdiagnozowano u niego ADHD. Chłopiec zawsze był wyjątkowo aktywny. Ciągle się wiercił, nie mógł usiedzieć na miejscu, stale dotykał innych osób i przedmiotów. ...
Odrabianie lekcji jest szczególnie trudne dla dzieci z ADHD, ponieważ wymaga umiejętności, które są u nich deficytowe np. skupienie i utrzymanie uwagi, rozplanowanie pracy, dyscyplina. Dziecku ...
Szybkie tempo życia, nadmiar codziennych obowiązków przyczyniają się do osłabienia wydolności umysłowej organizmu. Pojawiają się kłopoty z koncentracją, pogarsza się pamięć i odporność na stres. ...
Nie ma leku, który pozwoliłby wyleczyć ADHD. Nie istnieją także metody psychoterapeutyczne, dzięki którym można by w pełni pozbyć się objawów nadpobudliwości. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy ...
ADHD kojarzy się zwykle z dzieckiem, któremu trudno usiedzieć w jednym miejscu, stale wierci się na krześle, biega, łatwo się rozprasza, źle zapamiętuje szczegóły, jest gadatliwe, szybko i często ...
W ciągu ostatnich lat lekarze diagnozowali u dzieci specyficzne zaburzenia związane z nadpobudliwością i trudnościami w koncentracji uwagi. Nie było jednej spójnej nazwy dla nich, dlatego też ...
ADHD to skrót pochodzący od angielskiej nazwy Attention Deficit Hyperactivity Disorder, oznaczającej zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi, zwany również zespołem ...
Objawy ADHD można podzielić na trzy kategorie: nadmierna impulsywność, nadmierna ruchliwość i zaburzenia uwagi. Każdy z tych elementów może być nasilony w różnym stopniu u różnych osób. Nadmierna ...
Na powstanie ADHD składają się różne czynniki, nie można więc wskazać jednej przyczyny. Badacze, szukając źródeł zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, oceniali budowę i pracę mózgu osób ...
Proces diagnozy ADHD jest dosyć złożony i nie jest łatwym zadaniem. Dla dziecka wizyta u specjalisty jest nową, często trudną sytuacją, która może być odbierana jako kara za złe zachowanie. ...
Dziecko z ADHD może nigdy nie być idealne. Trzeba więc urealnić nasze wymagania i zaakceptować jego odmienność. Objawów ADHD nie można wyleczyć, chociaż często się z nich wyrasta. Terapia ADHD To, ...
W niektórych przypadkach wskazane jest włączenie do terapii dziecka leczenia farmakologicznego. Dzieje się tak, gdy pomimo stosowania innych form pomocy objawy są na tyle nasilone, że dziecku ...
ADHD jest źródłem różnych problemów, a ich obraz zmienia się w zależności od wieku. Najczęściej trudno jest określić początek wystąpienia objawów, ale już we wczesnym dzieciństwie można dostrzec ...
Wprowadzenie specjalnej diety stanowi jedną z alternatywnych metod leczenia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Diety są wprowadzane pomimo trudności w konsekwentnym ich stosowaniu, a także ...
Zespół Tourette’a (inaczej: zaburzenie tikowe, choroba tikowa) po raz pierwszy został opisany już w 1885 roku jako zaburzenie układu nerwowego, charakteryzujące się nieskoordynowanymi ruchami. ...
Objawy ADHD zwykle utrudniają osiągnięcie sukcesów w szkole, pracy czy na polu towarzyskim. Osoby z nadpobudliwością spotykają się z niezrozumieniem, odrzuceniem, stale konfrontują się z ...
Zaburzenia zachowania to powtarzające się zachowania agresywne, buntownicze i antyspołeczne. Kryteria diagnostyczne zakładają utrzymywanie się objawów przez co najmniej 12 miesięcy. Zaburzenia ...
Video
Konsultanci działu Zdrowie
absolwentka Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Analityki Medycznej
absolwent Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
absolwentka II Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
Komentarze (komentowanie tymczasowo wyłączone)
ja nie daje kar