Egocentryzm

Egocentryzm wiąże się często z egoizmem, egotyzmem, megalomanią i zadufaniem w sobie. Egocentryzm wskazuje na skrajnie przerośnięte „ego” i zbyt wysokie, nieadekwatne poczucie własnej wartości. Słowo „egocentryzm” pochodzi z języka łacińskiego (łac. ego – ja, centrum – środek) i oznacza skłonność do umiejscawiania własnej osoby w centrum zainteresowania. Egocentryk myśli, że jest „pępkiem świata”, wokół którego powinno koncentrować się całe życie. Jest przekonany o swojej nieprzeciętnej wartości i znaczeniu, co daje mu niejako przyzwolenie do gorszego traktowania innych. Wyróżnia się kilka rodzajów egocentryzmu – egocentryzm dziecięcy, będący normą rozwojową oraz egocentryzm dorosłych, który świadczy o braku dojrzałości emocjonalnej.

Rodzaje egocentryzmu

Egocentryzm dziecięcy stanowi naturalny etap w rozwoju poznawczym każdego człowieka. Przedszkolaki charakteryzują się egocentrycznym myśleniem i poczuciem normy. Dzieci, które nie przekroczyły siódmego roku życia, są zwykle niezdolne do wczuwania się w stany mentalne innych osób. Siedmiolatki ujmują świat jeszcze wyłącznie z własnej perspektywy. Nie umieją dokonać decentracji, to znaczy nie przyjmują punktu widzenia innych ludzi, z tego też względu nie są zdolne do empatii. Dla maluchów w wieku przedszkolnym najważniejsze jest, aby zaspokoić swoje pragnienia i potrzeby. Konieczność zwracania uwagi na inne dzieci rodzi bunt, złość, agresję i irytację. Dzieciaki mogą się bić, gryźć się, wyrywać sobie włosy, gdyż nie są w stanie zrozumieć, że dla innych akt przemocy jest równie bolesny, jak dla nich samych.

Wraz z etapem operacji konkretnych dziecko uczy się, że istnieją też inne punkty widzenia niż ich autorskie, które warto analizować i brać pod uwagę. Wraz z rozwojem poznawczym postępuje rozwój moralny dziecka i możliwość przejścia z etapu heteronomii moralnej do fazy socjonomii – akceptacji norm, obowiązujących w grupie. Maluch będzie bardziej skłonny podzielić się zabawką czy postąpić nawet wbrew własnemu interesowi, by przypodobać się rówieśnikom. Niestety, część dorosłych nie wyrasta z dziecięcych skłonności do egocentrycznych zachowań. Nie umieją funkcjonować w społeczeństwie, uważając, że to cała reszta powinna dostosować się do nich, a nie oni do innych. Egocentryk patrzy na świat wyłącznie przez pryzmat własnej osoby i swoich przekonań. Marginalizuje opinie innych, a absolutyzuje własne poglądy, domagając się ich respektowania.

Osoby egocentryczne sądzą, że inni powinni zachowywać się i postrzegać rzeczywistość zgodnie z ich egocentrycznym mniemaniem. Jeżeli ktoś prezentuje stanowisko przeciwstawne do zaprezentowanego przez egocentryka, może liczyć się z drwiną, obrazami i kpinami z jego strony. Egocentryk bowiem wykazuje często sztywność poznawczą, nie zmienia swoich przekonań nawet pod wpływem niezaprzeczalnych argumentów. Egocentryzm łączy się z egoizmem, czyli tendencją do myślenia wyłącznie o własnych korzyściach, ignorując potrzeby innych, oraz z egotyzmem, czyli chęcią bycia w centrum zainteresowania, bezustannym zaabsorbowaniem swoją osobą przez siebie i innych ludzi. Egocentrycy to także często megalomani o zbyt wysokim przekonaniu o sobie.

Egocentryzm jako przejaw niedojrzałości emocjonalnej

Egocentryczne zachowania niejednokrotnie towarzyszą różnym zaburzeniom psychicznym, np. nerwicom. Chory żyje w przekonaniu, że cierpi wyjątkowo boleśnie, jak nikt inny. Egocentryków charakteryzuje postawa roszczeniowa wobec świata – „Wszystko mi się należy”. Egocentryk chce tylko brać, nic nie dając w zamian. Jest przewrażliwiony na swoim punkcie, może długo nosić w sobie urazy, które inni zadali mu nawet w sposób nieświadomy. Ponadto żyje w przekonaniu o swojej wyjątkowości i jest zadufany w sobie. Jakie cechy są charakterystyczne dla osoby egocentrycznej?

• Postrzega świat tylko z własnej perspektywy.
• Dewaluuje przekonania innych osób.
• Narzuca swoje zdanie i wolę innym.
• Jest przekonana o swojej nieomylności i doskonałości.
• Ignoruje potrzeby innych, jest egoistyczna.
• Chce być w centrum zainteresowania, chce być „pępkiem świata”.

Utrwalony w życiu dorosłym egocentryzm sprzyja zachowaniom neurotycznym i psychotycznym. Pacjenci mają wówczas pretensje, że nikt ich nie rozumie, że są samotni w swoim cierpieniu, domagają się bezustannej pomocy i wsparcia. Osoby egocentryczne nadużywają też słów typu „Ja” i „mój”, chcąc nawet werbalnie podkreślić własne znaczenie. Wbrew pozorom, egocentryzm nie wiąże się z wysoką samooceną. Osoby o wysokim poczuciu własnej wartości nie muszą domagać się zainteresowania ze strony innych, by utwierdzić się w przekonaniu, że są godne uznania i akceptacji. Paradoksalnie, to jednostki o niskiej i nieadekwatnej samoocenie poszukują szkieletu swego „ego” i samopotwierdzenia w oczach innych. Egocentryzm i egoizm, jak chce między innymi Erich Fromm, to skutek niedostatków w zdolności kochania siebie. Egocentryzm to nie zarozumiałość czy samolubność ani nawet nie narcystyczne zapatrzenie w siebie. Egocentryzm to głównie skutek braku miłości i akceptacji ze strony rodziców w wieku dziecięcym, który skutkuje samoodtrąceniem i chęcią zrekompensowania sobie deficytów emocjonalnych przymusem respektowania własnej osoby przez innych. Egocentryzm może być maską skrajnie niskiego poczucia własnej wartości i prowadzić do poważnych zaburzeń w życiu emocjonalnym i społecznym.