Hiperkaliemia

Główną przyczyną zaburzeń gospodarki potasowej w organizmie, w tym hiperkaliemii, jest przewlekła choroba nerek. Hipokaliemię spotyka się u pacjentów dość rzadko i zazwyczaj jest ona spowodowana ograniczeniem spożycia potasu wraz z nadmiernym stosowaniem diuretyków, czyli leków moczopędnych lub obecnością tubulopatii. Znacznie powszechniejszym problemem jest hiperkaliemia, inaczej określana jako hiperpotasemia. Jest to stężenie potasu w surowicy krwi wynoszące powyżej 5,5 mmol/l.

Przyczyny hiperkaliemii

Nerki - wierzchołek góry lodowej

Prawidłowe funkcjonowanie nerek ma wpływ na kondycję całego organizmu,... »

• nadmierną podaż potasu w diecie u osób z niewydolnością nerek,
• zaburzenia wydalania potasu przez nerki,
• upośledzenie dokomórkowego transportu potasu,
• masywne uwalnianie potasu z uszkodzonych komórek, zespół zmiażdżenia,
• zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
• wzmożony katabolizm białkowy,
• niedotlenienie tkanek,
• hemolizę.

Najczęstszą postacią hiperkaliemii jest hiperkaliemia polekowa, wywołana przyjmowaniem leków, które wpływają na układ renina-angiotensyna-aldosteron. Są to zazwyczaj leki powszechnie stosowane w terapii nadciśnienia tętniczego, które blokują kanał sodowy ENaC w cewkach nerkowych. Hiperkaliemia polekowa może też wiązać się z hamowaniem wydzielania reniny poprzez stosowanie ACE-inhibitorów, blokerów receptora angiotensynowego lub niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Czasami do podwyższonego poziomu potasu we krwi może dojść w wyniku stosowania diuretyków oszczędzających potas, np. spironolaktonu. Do podwyższenia stężenia jonów potasowych we krwi przyczynia się również: odwodnienie organizmu, zatrucie strychniną, leczenie cytostatykami, niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona), hipoaldosteronizm, długotrwała hipoglikemia czy kwasica metaboliczna.

Objawy hiperkaliemii

Klinicznie wyróżnia się hiperkaliemię:

• łagodną – 5,5 mmol/l,
• umiarkowaną – 6,1-7 mmol/l,
• ciężką – powyżej 7 mmol/l.

Objawy choroby często pojawiają się dopiero w ciężkiej hiperkaliemii, są niecharakterystyczne i obejmują głównie upośledzenie czynności mięśni szkieletowych, ośrodkowego układu nerwowego oraz serca. Do symptomów hiperkaliemii zalicza się osłabienie albo porażenie mięśni, uczucie mrowienia i splątanie. Hiperpotasemia zaburza też pracę mięśnia sercowego i może prowadzić do groźnych dla życia arytmii – bradykardii lub skurczów dodatkowych, co łatwo stwierdzić na podstawie zapisu EKG.

Najwcześniej pojawiającą się nieprawidłowością w EKG jest zwiększenie amplitudy załamka T lub jego szpiczasty kształt. W bardziej zaawansowanej hiperkaliemii dochodzi do wydłużenia odstępu PR oraz czasu trwania zespołu QRS, zwolnienia przewodzenia przedsionkowo-komorowego oraz spłaszczenia załamka P. Stopniowe poszerzanie zespołu QRS prowadzi do jego zlania się z załamkiem T i do powstania krzywej EKG o charakterze sinusoidy. Taki stan grozi zatrzymaniem krążenia z powodu migotania komór. Rozpoznanie choroby stawia się na podstawie obrazu klinicznego i laboratoryjnych pomiarów poziomu potasu w surowicy krwi.

Leczenie hiperkaliemii

Leczenie hiperkaliemii polega na usunięciu jej przyczyn, np. odstawieniu wywołujących ją leków, a także na podawaniu środków zmniejszających stężenie potasu w surowicy. Stężenie potasu w surowicy krwi zmniejszają: wapń, glukoza z insuliną, wodorowęglany, beta-mimetyki, żywice jonowymienne, leki przeczyszczające oraz hemodializa. Gdy żadne środki nie są dostępne, można zastosować lewatywę. W leczeniu hiperkaliemii stosuje się 10-20 ml 10-procentowego glukonianu wapnia lub 5 ml 10-procentowego chlorku wapnia. Podawanie soli wapnia wymaga stałego monitorowania EKG. Glukozę z insuliną należy podawać dożylnie lub zastosować wlew.

Wodorowęglany są szczególnie korzystne w przypadku kwasicy, często występującej w chorobach nerek. Należy monitorować pH, aby uniknąć alkalozy. Przeciwwskazaniami do podania wodorowęglanów są: hipernatremia, hipokaliemia i obrzęk płuc.
Żywice jonowymienne podaje się doustnie lub doodbytniczo w dawce 20-25 g. Wiążą one potas w świetle jelita grubego, obniżając ogólnoustrojowy ładunek potasu. Zastosowanie leków przeczyszczających zwiększa ilość wydalanych mas kałowych, przez co dodatkowo zwiększa się wydalanie potasu przez przewód pokarmowy. Stosowany jest także lek z grupy B2-mimetyków – Salbutamol, który powoduje przechodzenie potasu z krwi do komórek.
W przypadku nieskuteczności wyżej wymienionych metod leczenia i utrzymywania się hiperkaliemii powyżej 6,5 mmol/l, należy jak najszybciej zapewnić dostęp do dużego naczynia i wykonać hemodializę. Mnogość sposobów postępowania świadczy o tym, że nie ma jednej, optymalnej metody leczenia osób ze stwierdzoną hiperkaliemią. Decyzje terapeutyczne powinny zależeć od sytuacji klinicznej.

Profilaktyka polega na zmniejszeniu ilości potasu w diecie, zaprzestaniu stosowania leków zwiększających poziom potasu oraz zażywaniu leku z grupy moczopędnych, np. furosemidu. Decyzja o konkretnym sposobie leczenia, a także metodach profilaktycznych, należy do lekarza.