Kortyzol

Kortyzol jest głównym przedstawicielem hormonów glikokortykosteroidowych wydzielanych przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Jego synteza i wydzielanie jest stymulowane przez ACTH (hormon adrenokortykotropowy) wydzielany przez przysadkę mózgową. Z kolei wytwarzanie ACTH pozostaje pod kontrolą podwzgórzowej kortykoliberyny (CRH). Przedstawiony system wzajemnych zależności tych hormonów stanowi przykład ujemnego układu sprzężeń zwrotnych. Wydzielanie kortyzolu wykazuje charakterystyczny rytm dobowy, mianowicie najwyższe stężenia kortyzolu obserwujemy w godzinach porannych, a najniższe w późnych godzinach wieczornych. Większość kortyzolu występuje w surowicy krwi w postaci związanej z białkami osocza, a tylko cześć w postaci wolnej, aktywnej. Kortyzol pełni bardzo wiele istotnych funkcji w organizmie, między innymi ma wpływ na gospodarkę białkową, węglowodanową, tłuszczową oraz wodno-elektrolitową. Ponadto wykazuje on działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne. Stężenie kortyzolu możemy oznaczać w surowicy krwi oraz w moczu. Badania te są wykorzystywane w diagnostyce niedoczynności oraz nadczynności kory nadnerczy.

Sposoby oznaczania i wartości prawidłowe stężenia kortyzolu

Stężenie kortyzolu oznaczamy w surowicy krwi i/lub w dobowej zbiórce moczu. W przypadku badania stężenia kortyzolu w surowicy pojedyncze oznaczenie ma niewielką wartość diagnostyczną, dlatego zazwyczaj bada się rytm dobowy wydzielania kortyzolu, wykonując dwa oznaczenia rano między godziną 6, a 10 oraz dwa oznaczenia wieczorem między godziną 18, a 22. Wartości prawidłowe na ogół mieszczą się w przedziale od 5 do 25 µg/dl, przy czym stężenie wieczorne powinno stanowić co najwyżej 50% stężenia porannego. Należy jednak pamiętać, że dobowy rytm wydzielania kortyzolu może być zaburzony w przypadku osób, które prowadzą nocny tryb życia, pracują na nocne zmiany, itp.

Normy kortyzolu w surowicy w zależności od pory dnia przedstawiają się następująco:
 - godz. 8.00: 5 - 25 ug/dl (0,14 - 0,96 umol/l lub 138 - 690 nmol/l);
 - godz. 12.00: 4 - 20 ug/dl ( 0,11 - 0,54 umol/l lub 110 - 552 nmol/l);
 - godz. 24.00: 0 - 5 ug/dl (0,0 - 0,14 umol/l lub 0,0 - 3,86 nmol/l).

Oznaczanie stężenia wolnego kortyzolu w dobowej zbiórce moczu odzwierciedla stężenia wolnego kortyzolu we krwi w danym przedziale czasu. Jednak oznaczanie to ma jedynie zastosowanie w diagnostyce hiperkortyzolemii, gdyż kortyzol jest filtrowany przez nerki jedynie w postaci wolnej, nie związanej z białkami, dlatego wzrost wydalania wolnego kortyzolu z moczem następuje dopiero wtedy, gdy jego ilość w surowicy krwi znacznie przekroczy możliwości wiązania z białkami osocza. Wartości prawidłowe stężenia kortyzolu w moczu dobowym zwykle mieszczą się w granicach 80 - 120 µg/24h.

Interpretacja wyników oznaczania stężenia kortyzolu

Badanie stężenia kortyzolu jest wykonywane w diagnostyce niedoczynności i nadczynności kory nadnerczy. W przypadku nadczynności kory nadnerczy stężenia kortyzolu w surowicy krwi są zwiększone, a ponadto obserwujemy zniesienie rytmu dobowego. Podobnie 3 - 4 krotne zwiększenie stężenia kortyzolu w moczu dobowym świadczy o hiperkortyzolemii i nadczynności kory nadnerczy.

Najczęstsze przyczyny nadczynności nadnerczy to:
- gruczolak lub rak nadnerczy;
- gruczolak przysadki powodujący nadmierną produkcję ACTH;
- ekotopowa produkcja ACTH, na przykład w raku drobnokomórkowym płuca;
- terapia egzogennie podawanym kortyzolem – hiperkortyzolemia jatrogenna.

W przypadku hiperkortyzolemii możemy obserwować następujące objawy:
- nadciśnienie tętnicze;
- zaburzenia gospodarki węglowodanowej - wzrost poziomu glukozy we krwi, upośledzona tolerancja glukozy;
- otyłości – charakterystyczny rozkład tkanki tłuszczowej na twarzy (księżyc w pełni), szyi, karku, barkach;
- ścieńczenie skóry, fioletowe rozstępy na brzuchu, osłabienie mięśni – jako wyraz zaburzeń gospodarki białkowej;
- osteoporoza;
- upośledzenie odporności organizmu.

W przypadku niedoczynności kory nadnerczy występuje zmniejszenie stężenia kortyzolu w surowicy krwi poniżej dolnej granicy normy. Niedoczynność kory nadnerczy może wystąpić nagle i wówczas najczęściej jest spowodowana zbyt szybkim odstawieniem egzogennych kortykosteroidów lub uszkodzeniem kory nadnerczy w wyniku urazu, wylewów krwawych, wstrząsu. W postaci przewlekłej niedoczynność nadnerczy może być wynikiem zaniku kory nadnerczy na podłożu autoimmunologicznym, zniszczeniem kory nadnerczy przez przerzuty nowotworowe lub uszkodzeniem przedniego płata przysadki mózgowej.

Objawy hipokortyzolemii to:
- spadek masy ciała;
- osłabienie mięśni;
- niskie ciśnienie;
- w przypadku ostrej niedoczynności może dojść do tzw. przełomu nadnerczowego – przebiegającego ze wstrząsem, hipoglikemią, zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej.

Należy ponadto pamiętać, że na stężenie kortyzolu we krwi mają wpływ takie stany jak infekcje, gorączka, długotrwałe stany chorobowe, otyłość, intensywne ćwiczenia fizyczne.