Krew pępowinowa

Nowoczesna medycyna rozwija się bardzo szybko. Jednym z ważnych odkryć jest krew pępowinowa dziecka. Okazuje się, że zawarte w niej komórki macierzyste ratują życie. Krew pępowinowa pobierana jest podczas prostego, krótko trwającego zabiegu, który nie powoduje żadnych zagrożeń ani dla noworodka, ani dla jego matki. Do niedawna łożysko i pępowina, a wraz z nimi cenne komórki macierzyste, były utylizowane tuż po porodzie. Obecnie przechowywanie krwi pępowinowej może odbywać się przez kilkadziesiąt lat. Krew pępowinowa jest dostępna na życzenie, gdy tylko zajdzie potrzeba leczenia.

Do czego służy krew pępowinowa?

Krew pępowinowa jest nieocenionym skarbem, który w przyszłości może uratować życie urodzonego dziecka lub jego rodzeństwa. Stanowi ona bogate źródło krwiotwórczych komórek macierzystych, które – podobnie jak komórki szpiku – mogą być przeszczepione w celu odbudowania układu krwiotwórczego i odpornościowego po poważnych chorobach, takich jak np. białaczka. Komórki macierzyste pochodzące z krwi pępowinowej wykazują większą skuteczność w leczeniu niż komórki macierzyste pozyskane od dawców dorosłych. Komórki macierzyste z krwi pępowinowej odznaczają się dużym potencjałem proliferacyjnym, co oznacza, że mają dużą zdolność namnażania się po przeszczepieniu. Przeszczepy autogeniczne (dawca jest biorcą pobranych komórek), jak i przeszczepy allogeniczne (przeszczepy od innego osobnika, np. przeszczepy rodzinne) wykorzystują tę właściwość.

W przypadku przeszczepów allogenicznych zwykle nie ma całkowitej zgodności, co może spowodować dwa rodzaje powikłań: reakcję odrzucenia przeszczepionych komórek albo reakcję przeszczepu przeciw biorcy (GvHD – ang. Graft versus Host Disease). To powikłanie (GvHD) jest spowodowane atakiem limfocytów dawcy na komórki biorcy, które traktowane jako obce są niszczone. Wiele obserwacji klinicznych wskazuje, że przeszczepiona allogeniczna krew pępowinowa zmniejsza ryzyko wystąpienia GvHD w porównaniu z przeszczepieniem komórek szpiku. Przyczyną tego jest być może fakt, że krew pępowinowa zawiera limfocyty, które są mniej dojrzałe i „naiwne” immunologicznie.

Co to są komórki macierzyste?

Komórki macierzyste to takie komórki, które dostarczają nowych komórek w miejsce obumarłych. Charakteryzują się m.in. tym, że mogą przeistaczać się w dowolny typ komórek. Jeszcze do niedawna komórki macierzyste pobierano ze szpiku i krwi obwodowej. Cenniejszym ich źródłem jest jednak krew pępowinowa dziecka. Jeśli pobrana krew będzie odpowiednio przechowywana, to nawet po wielu latach może uratować życie dziecka i jego rodzeństwa. Krew pępowinowa zawiera nie tylko krwiotwórcze komórki macierzyste, dające początek komórkom krwi, ale także komórki mezenchymy, dające początek komórkom innych tkanek (komórkom tkanki nerwowej, komórkom tkanki kostnej, komórkom tkanki mięśniowej, w tym komórkom mięśnia sercowego). Oznacza to, że u chorego teoretycznie można zastąpić uszkodzoną tkankę przez tkankę utworzoną z jego własnych komórek macierzystych. Dzięki temu, nie ma ryzyka odrzucenia przeszczepu. Warto zatem rozważyć możliwość zachowania krwi pępowinowej. Krew pępowinowa przeszczepiana jest nie tylko w przypadkach chorób nowotworowych, w których wskazany jest przeszczep szpiku, ale także w leczeniu wielu chorób niehematologicznych.

Krew pępowinowa – procedury pobrania

Procedura pobrania krwi pępowinowej jest prosta, całkowicie nieinwazyjna i niezaburzająca normalnego przebiegu porodu. Pobiera ją specjalnie przeszkolony w tym zakresie personel szpitala. Cały proces jest bezbolesny zarówno dla dziecka, jak i matki, ponieważ stosuje się go po urodzeniu dziecka i odcięciu pępowiny. Eliminuje to także ryzyko zainfekowania krwi dziecka. Krew pępowinowa pobierana jest również w trakcie odbioru ciąży mnogiej oraz przy porodzie przeprowadzanym metodą cesarskiego cięcia. Pobranie krwi pępowinowej dziecka jest bardzo ważnym elementem porodu, ale ostateczną decyzję o pobraniu krwi pępowinowej zawsze podejmuje lekarz.

Pobranie krwi, która pozostaje po porodzie w części płodowej łożyska i w sznurze pępowinowym, tj. w strukturze zwanej popłodem, jest prostym i bezpiecznym zabiegiem. Polega na nakłuciu naczynia krwionośnego sznura pępowiny (po uprzednim „odpępnieniu” dziecka) i pobraniu pozostawionej w popłodzie krwi do odpowiedniego zestawu. Pobrane komórki macierzyste z krwi pępowinowej, tak jak komórki szpiku i krwi obwodowej, po dodaniu środków krioochronnych (siarkotlenek dwumetylowy i hydroksyetylowana skrobia) można przechowywać w ciekłym azocie (-196ºC) przez ponad 50 lat. Przebadana laboratoryjnie krew przechowywana jest w wyspecjalizowanym banku krwi pępowinowej – Polskim Banku Komórek Macierzystych S.A., pozostając w nim do dyspozycji rodziców i dziecka.

Wykorzystanie komórek macierzystych z krwi pępowinowej

Wskazania do przeszczepienia komórek macierzystych z krwi pępowinowej są w obecnym stanie wiedzy klinicznej podobne jak do przeszczepiania szpiku. Są to przede wszystkim nabyte i wrodzone choroby układu krwiotwórczego, choroby nowotworowe (guzy lite), niektóre choroby dziedziczne, niedobory układu odpornościowego. Ostatnio komórki macierzyste przeszczepia się także w chorobach z autoagresji (autoimmunologicznych) i nienowotworowych chorobach hematologicznych.

Znaczna większość wykonanych dotychczas zabiegów dotyczyła przeszczepiania allogenicznej krwi pępowinowej, pochodzącej od niespokrewnionego dawcy. Uzyskane wyniki w leczeniu różnych chorób hematologicznych, nie tylko białaczek, lecz także chłoniaków, ziarnicy, niedokrwistości, po przeszczepieniu krwi pępowinowej były podobne lub lepsze niż po przeszczepieniu allogenicznych komórek szpiku. Dobre wyniki (stabilizacja choroby) uzyskano również po przeszczepieniu allogenicznej krwi pępowinowej u dzieci z ciężką chorobą dziedziczną – mukopolisacharydozą.

Najnowszy raport Europejskiej Grupy Przeszczepiania Komórek Hematopoetycznych (EBMT) z 2008 roku podsumowuje zalety użytych w leczeniu jednostek krwi pępowinowej:

• krew pępowinowa jest najczęściej używanym (allogenicznym) źródłem komórek do leczenia chorób wrodzonych,
• krew pępowinowa jest optymalnym źródłem komórek w pediatrii,
• najczęstszymi chorobami nowotworowymi leczonymi przy pomocy komórek krwi pępowinowej były ostre białaczki.

W Polsce u pacjentów pediatrycznych krwiotwórcze komórki macierzyste wykorzystuje się najczęściej do leczenia chorób rozrostowych, takich jak chłoniaki złośliwe, ostra białaczka szpikowa, ostra białaczka limfoblastyczna, ziarnica złośliwa, przewlekła białaczka szpikowa, histiocytoza złośliwa, a także do leczenia guzów litych: zwojaka zarodkowego, mięsaka Ewinga, mięsaka prążkowano-komórkowego, guzów ośrodkowego układu nerwowego i innych guzów wieku dziecięcego.