Przyczyny ADHD u dzieci

Odkrycie przyczyny rozwoju ADHD od samego początku przysparzało naukowcom wiele problemów. Nadal nie do końca można stwierdzić z cała pewnością jaki jest powód pojawienia się zaburzeń tego typu. Wynika to poniekąd ze złożoności zagadnienia. W trakcie badań przeprowadzanych nad ADHD pojawiało się wiele rozmaitych hipotez dotyczących przyczyn powstawania tego zjawiska.

Hipotezy o przyczynach ADHD

Przez wiele lat dominował pogląd, że u podstaw rozwoju zespołu ADHD leżą zaburzone relacje w rodzinie dziecka. Przyczyn dopatrywano się w błędach wychowawczych popełnianych przez rodziców. Aktualnie wiemy już, że takie podejście do problemu jest błędne. Owszem, zaburzenia relacji w rodzinie, trudna sytuacja rodzinna, impulsywność rodziców, brak prawidłowego systemu norm mogą nasilać objawy natomiast nie są ich bezpośrednią przyczyną.

Druga hipoteza dotycząca rozwoju ADHD jako główną, bezpośrednią przyczynę takiego stanu uznawała uszkodzenia tkanki mózgowej dziecka. Jednak dzięki postępowi diagnostyki medycznej okazało się, że nie jest to najczęstszy powód wystąpienia objawów charakterystycznych dla tego zaburzenia.

Teoria genetyczna

Co więc jest przyczyną rozwoju ADHD? Na podstawie wielu badań udało się dojść do wniosku, że opisywane zaburzenie jest zapisane w DNA człowieka dotkniętego tym problemem czyli podstawą tego schorzenia są czynniki genetyczne. Co za tym idzie oznacza to, że ADHD jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. Stwierdzenie tego schorzenia u przynajmniej jednego z rodziców dziecka zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia tych samych zaburzeń u dziecka. Ocenia się, że ryzyko wystąpienia schorzenia w takich przypadkach sięga 50%. Ponadto jeżeli u jednego dziecka zostanie rozpoznane ADHD istnieje zwiększone prawdopodobieństwo wystąpienia tego schorzenia u jego rodzeństwa (w około 35% przypadków). Z tego względu mówi się o rodzinnym występowaniu ADHD.

Wiemy już, że przyczyna opisywanych zaburzeń kryje się w materiale genetycznym człowieka. Nie udało się jednak wyodrębnić pojedynczego genu odpowiedzialnego za ten stan. Z tego względu mówi się, że ADHD jest chorobą dziedziczoną wielogenowo. Oznacza to, że do wystąpienia tego zaburzenia potrzebne jest zadziałanie nie jednego, ale kilku różnych genów wspólnie.

Objawy ADHD

Należy w takim razie wytłumaczyć jaki jest związek pomiędzy wystąpieniem konkretnej konfiguracji genów, a rozwojem objawów charakterystycznych dla ADHD. Okazało się, że czynniki genetyczne charakterystyczne dla ADHD u osób z tym zaburzeniem powodują, że rozwój układu nerwowego jest u nich opóźniony w porównaniu z ludźmi zdrowymi. Mówiąc bardziej obrazowo u dzieci z ADHD niektóre obszary mózgu pracują mniej wydajnie niż u ich rówieśników. W dużym stopniu dotyczy to płatów czołowych mózgu. Obszar ten odpowiedzialny jest za emocje, planowanie, ocenę sytuacji, przewidywanie konsekwencji, pamięć. W tym momencie można sobie w jakimś stopniu uświadomić co się dzieje kiedy ten fragment mózgu nie działa prawidłowo. Taki stan może się prezentować w postaci zaburzeń emocji dziecka, czyli na przykład w postaci agresji, niepohamowanej złości lub też na przykład zapominania o wielu rzeczach.

Inna część mózgu, której zaburzona funkcja niewątpliwie ma istotne znaczenie w powstawaniu objawów ADHD to tak zwane jądra podstawy. Wspomniana część mózgu jest odpowiedzialna za kontrolę ruchów, emocje, uczenie się, procesy poznawcze (na przykład mowa, pamięć, uwaga, myślenie). W takim przypadku zaburzenie czynności będzie obserwowane jako nieumiejętność skupienia się, problemy z nauką, występujący niekiedy brak koordynacji ruchowej. Funkcjonowanie obszarów odpowiedzialnych za kojarzenie wrażeń wzrokowych oraz słuchowych również może być zaburzone. Przyczyną wyżej wymienionych nieprawidłowości jest osłabienie działania niektórych substancji w mózgu, odpowiedzialnych za przekazywanie informacji pomiędzy poszczególnymi jego częściami. Są to tak zwane neuroprzekaźniki: dopamina, noradrenalina oraz, choć mniejszym stopniu tutaj istotna, serotonina.

Dopamina - odpowiedzialna jest za procesy emocjonalne, wyższe czynności psychiczne (np. pamięć, mowa) oraz w mniejszym stopniu procesy ruchowe; jest nazywana również „hormonem szczęścia” ponieważ jej pojawienie się w odpowiednich obszarach mózgu wywołuje stan euforii

Noradrenalina - hormon wydzielany w nadnerczach w trakcie sytuacji stresowych, powoduje między innymi przyspieszone bicie serca, zwiększa napięcie mięśni, w mózgu bierze udział między innymi w procesach termoregulacji; niedobór może powodować niedocenianie zagrożenia, nadmiar ciągłe pobudzenie organizmu; nazywana również „hormonem agresywności”

Serotonina - jest niezbędna do prawidłowego przebiegu snu, jej poziom wpływa również na zachowania impulsywne, apetyt oraz potrzeby seksualne; zbyt niski poziom obserwowany jest u osób agresywnych

Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że poziom wymienionych substancji u osób z ADHD jest obniżony. Skutkiem takiego stanu jest nieprawidłowy przepływ informacji między poszczególnymi strukturami mózgu.

Czynniki sprzyjające występowaniu objawów ADHD

Jak wcześniej wspomniano zanim uznano, że punktem wyjściowym rozwoju ADHD są defekty genetyczne próbowano dopatrywać się przyczyn w innych czynnikach. Obecnie wiadomo, że nie było to w pełni błędne podejście. Wykazano, że czynniki, które przestały być uznawane za główną przyczynę ADHD, mogą jednak w istotnym stopniu sprzyjać pojawieniu się objawów zespołu lub je nasilać. Znaczącą rolę w tym procesie przypisuje się warunkom panującym w najbliższym otoczeniu dziecka.

Zwraca się uwagę na relacje pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny. Częste nieporozumienia, kłótnie, związane z tym krzyki oraz gwałtowne reakcje mogą w dużym stopniu nasilać objawy u dziecka dotkniętego ADHD. Bardzo istotne jest również w jakich warunkach dziecko jest wychowywane. W przypadku kiedy sytuacja rodzinna jest trudna, dziecko rozwija się w atmosferze braku norm, zasad oraz konsekwencji można spodziewać się, że symptomy będą bardziej wyraźne, a przez to uciążliwe dla dziecka i jego otoczenia.

W rozwoju oraz nasileniu objawów ADHD podkreśla się również rolę czynników środowiskowych. Istotne jest co mogło mieć wpływ na dziecko w okresie płodowym oraz w czasie porodu. Komplikacje w czasie ciąży, spożywanie alkoholu, narażenie na toksyczne substancje w pożywieniu lub wdychanym przez matkę powietrzu (na przykład dym tytoniowy) mogą mieć związek z wyższą podatnością na wystąpienie choroby.

Podkreśla się również rolę niedotlenienia okołoporodowego. Powstające w wyniku takich komplikacji mikrouszkodzenie mózgu u dziecka może być przyczyną pojawienia się symptomów charakterystycznych dla zaburzeń zachowania. Dotyczy to jednak niewielkiej grupy małych pacjentów.

Istotne w procesie nasilenia objawów ADHD z pewnością są czynniki psychospołeczne. Najbardziej obrazowe sytuacje, które można zaliczyć do tej grupy to częste zmiany miejsca zamieszkania, trudne sytuacje w szkole. Zwrócenie uwagi na tę grupę zjawisk wyzwalających lub nasilających objawy jest bardzo istotne z tego względu, że jak wiadomo dziecko z ADHD ma ogromne problemy z funkcjonowaniem w grupie rówieśników. Jest to wywołane nieakceptowaniem przez pozostałe dzieci zachowań dziecka dotkniętego tym zaburzeniem. Taka sytuacja powoduje jeszcze większe nasilenie objawów co w efekcie doprowadza do jeszcze wyraźniejszego odrzucenia dziecka przez środowisko w którym żyje. Jak widać jest to tak zwane „błędne koło”. Ważne jest zwrócenie uwagi na to zjawisko ponieważ odpowiednie przygotowanie osób na co dzień obcujących z dzieckiem z ADHD może zminimalizować trudności związane z funkcjonowaniem w społeczeństwie.

Dodatkowo wśród przyczyn zaostrzenia objawów bierze się pod uwagę stany, które w przypadku zdrowych dzieci z reguły nie powodują zaburzeń zachowania jednak u osób z ADHD mogą powodować zachwianie równowagi. Uwagę zwracają takie czynniki jak: astma, dieta oraz alergia. Trzeba jednak pamiętać, że wymienione czynniki nie powodują ADHD, a jedynie mogą nasilać jego objawy.


Bibliografia

Konstanty Ignaciuk B., Dziecko z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej ADHD i ADD, Impuls, Kraków 2010, ISBN 978-83-7587-268-2
Neuhaus C., Dziecko nadpobudliwe, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3143-5
Pfiffner L., Wszystko o ADHD, ZYSK I SK-A, Poznań 2004, ISBN 83-7298-694-0
Herda K., O dzieciach Indygo, czyli ADHD bez tajemnic, Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 2007, ISBN 978-83-7173-133-4