Psychoneuroimmunologia

Psychoneuroimmunologia to interdyscyplinarny kierunek badań, który powstał w latach 80. XX wieku. Dzięki współpracy psychologów, biochemików, mikrobiologów, endokrynologów i neurofizjologów, możliwe jest odkrycie mechanizmów biochemicznych, które pośredniczą między czynnikami psychospołecznymi a powstaniem i rozwojem choroby somatycznej. Psychoneuroimmunologia bazuje na odkryciu, które dowodzi ścisłego związku trzech układów: odpornościowego, nerwowego i hormonalnego. Co to jest psychoneuroimmunologia? Jaki jest związek stresu z układem dokrewnym, neuronalnym i immunologicznym? Jak powstają choroby psychosomatyczne?

Jak działa układ odpornościowy?

Układ immunologiczny to ochrona każdego człowieka. O odporności organizmu decyduje sprawność funkcjonowania komórek systemu immunologicznego, które mają rozpoznawać „intruzów” w ciele i niszczyć ich.

Komórka odpornościowa to limfocyt, który rozpoznaje antygeny (np. wirusy, bakterie, grzyby) i je zabija. Wyróżnić można limfocyty T i B. Komórki T powstają w szpiku kostnym, dojrzewają w grasicy, a potem wraz z krwią i limfą trafiają do śledziony i węzłów chłonnych. Limfocyty B są specyficzne dla danego patogenu, tzn., że po rozpoznaniu zagrożenia rozmnażają się i produkują przeciwciała.

 

Przeciwciała (immunoglobuliny) łączą się z antygenem, tworząc tzw. nieaktywny kompleks, który przestaje być szkodliwy. Natomiast niektóre komórki T po rozpoznaniu właściwego dla nich antygenu uaktywniają się i gwałtownie niszczą błonę komórkową „intruza”. Jeszcze inne komórki, zwane naturalnymi zabójcami (NK – natural killer), zabijają komórki nowotworowe, wydzielając substancje niszczące. Natomiast fagocyty czy makrofagi „pożerają” zmienione komórki lub inne patogeny. Dzięki pamięci immunologicznej walka z antygenem jest szybsza i skuteczniejsza niż za pierwszym razem, gdyż układ odpornościowy „zapamiętuje” skuteczne strategie w rozprawianiu się z „niechcianym gościem”.

Psychika a choroby

Psychoneuroimmunologia poszukuje zależności między samopoczuciem psychicznym a zdrowiem fizycznym ciała i pod tym względem lokuje się bardzo blisko psychosomatyki. Psychosomatyka bowiem to nic innego, jak rozpatrywanie wpływu czynników psychicznych na organizm człowieka. Psychika (psyche) i ciało (soma) są ze sobą nierozerwalnie związane. Niektóre cechy osobowości (np. podejrzliwość, silna potrzeba autonomii itp.), wysiłek adaptacyjny, traumatyczne przeżycia, permanentne stany napięcia emocjonalnego czy stres mogą prowadzić do zachwiania równowagi organizmu.

Choroba psychosomatyczna, np. choroby wrzodowe, nadciśnienie, migreny, bezsenność, zaburzenia łaknienia, objawy konwersyjne czy tiki nerwowe mogą mieć swoje źródło w czynnikach natury psychicznej. Psychoimmunologia zajmuje się wpływem stanu psychiki człowieka na poziom odporności immunologicznej ustroju. W psychologii znane jest np. zjawisko jatrogenii, kiedy lekarz stawia pomyłkową diagnozę i pacjent zaczyna przejawiać symptomy charakterystyczne właśnie dla tej mylnie rozpoznanej choroby. Inny przykład sprzężenia psychiki z ciałem to efekt placebo, polegający na tym, iż pacjent, któremu podano w rzeczywistości neutralny środek, zaczyna zdrowieć, wierząc, że medykament naprawdę pomaga mu w walce z chorobą.

Co to jest psychoneuroimmunologia?

Psychoneuroimmunologia to nauka zajmująca się wzajemnym wpływem zjawisk psychicznych, nerwowych i odpornościowych. Te trzy układy – immunologiczny, neuronalny i dokrewny – są ze sobą wzajemnie powiązane. Jak to się dzieje? Układ współczulny unerwia nie tylko żołądek czy serce, ale też narządy układu odpornościowego, czyli grasicę, śledzionę oraz węzły chłonne. Zakończenia nerwów współczulnych uwalniają neurotransmitery – adrenalinę i noradrenalinę, a narządy i komórki układu immunologicznego zawierają odpowiednie receptory tych hormonów.

Układ odpornościowy i nerwowy łączą się też za pomocą podwzgórza i przysadki mózgowej, która produkuje ACTH – hormon adrenokortykotropowy, wzmagający aktywność nadnerczy. Te z kolei wydzielają do krwi glikokortykoidy, na które reagują receptory limfocytów T i B. Za pomocą hormonów (układu dokrewnego) przekazywana jest informacja z podwzgórza (układu nerwowego) do układu odpornościowego człowieka.

Wpływ czynników psychologicznych na zdrowie

Liczne badania psychologiczne dowodzą, że długotrwały stres ma destrukcyjny wpływ na organizm człowieka i może prowadzić do powstania chorób psychosomatycznych. Sytuacje stresowe bowiem powodują obniżenie odporności organizmu. Badania studentów podczas stresu egzaminacyjnego dowodzą, że sytuacja stresowa powoduje spadek aktywności komórek T i komórek NK (natural killer). Wykazano też, że układ odpornościowy wdowców funkcjonuje gorzej niż mężczyzn żonatych. U mężczyzn, którzy przeżyli śmierć żony, zaobserwowano mniejsze wytwarzanie limfocytów oraz mniejszą ich aktywność.

Stres katalizuje proces zachorowania u osób, które wykazują podatność na jakąś chorobę. Wysokie napięcie emocjonalne destabilizuje funkcjonowanie układu immunologicznego, który pracuje zbyt słabo lub zbyt intensywnie. Jeżeli odporność spada, zwiększa się ryzyko zapadnięcia na infekcje, a nawet choroby nowotworowe. Nadmierna aktywność układu immunologicznego może skutkować natomiast chorobami autoimmunologicznymi, kiedy organizm walczy sam ze sobą.

Czynniki psychiczne, np. stres, mogą przyczyniać się do chorób, ale też odwrotnie – psychika może mieć swój znamienny udział w procesie zdrowienia. Badania wnoszą, że podczas ataku epidemii rzadziej ulegają chorobie i lżej ją przechodzą ci, którzy są w dobrym nastroju. Ponadto, ilość produkowanych przeciwciał po podaniu szczepionki jest większa u tych, którzy są najmniej zestresowani i zdenerwowani. Osoby z depresją, które mogą liczyć na wsparcie ze strony najbliższych, lżej przechodzą objawy związane z obniżeniem nastroju. Dodatkowo wspomina się o substancjach stymulujących działanie układu odpornościowego, tzw. immunokorektorach. Warto zatem wiedzieć, jak zmniejszyć stres lub efektywnie radzić sobie z przeciwnościami losu, by zadbać o dobre samopoczucie. Humor, uśmiech i uczucie zadowolenia to często lepsze lekarstwo niż niejedna pigułka czy antybiotyk.