Psychoterapia grupowa

Psychoterapia grupowa jest alternatywą dla psychoterapii indywidualnej. Polega ona na systematycznym uczestnictwie w spotkaniach grupy pacjentów (klientów), której przewodzi jeden lub dwóch psychoterapeutów. Czym różni się terapia w grupie od terapii indywidualnej, oprócz ilości uczestników podczas sesji psychoterapeutycznej? Odpowiedź jest niejednoznaczna – różnice tkwią zarówno w doborze nurtu psychoterapii grupowej, w regułach pracy z grupą, w dynamice procesu grupowego, w funkcjach psychoterapeuty grupowego, jak i w czynnikach leczących w grupie psychoterapeutycznej. Nie istnieje jeden określony styl pracy psychoterapeutów grupowych. Psychoterapię grupową poleca się szczególnie osobom, których problemy mają charakter społeczny, np. osoba cierpi na fobię społeczną albo ma po prostu trudności w komunikacji międzyludzkiej i porozumiewaniu się z innymi.

Rodzaje psychoterapii grupowej

Psychoterapia grupowa to dobra forma pracy w przypadku zaburzeń osobowości – dysfunkcje trwałych zachowań pacjenta jest trudno zniwelować, ale można na pewno przyczynić się do redukcji cierpienia (distresu) z powodu trudności funkcjonowania w społeczeństwie oraz poprawić samopoczucie i jakość relacji z innymi ludźmi. Dobre rezultaty daje także psychoterapia grupowa w pracy ze schizofrenikami czy w przypadku innych psychoz, kiedy akurat objawy chorobowe nie ujawniają się aż tak bardzo. Wówczas zespół staje się wsparciem i punktem odniesienia dla własnych patologicznych reakcji.

Wyróżnia się dwa główne rodzaje psychoterapii grupowej:

• praca w grupach zamkniętych – wszyscy członkowie grupy rozpoczynają i kończą leczenie w tym samym czasie; czas pracy psychoterapeutycznej jest zazwyczaj określony w kontrakcie psychoterapeutycznym; spójność grupy i intensywność procesu terapeutycznego są mocniejsze niż w przypadku grup otwartych;
• praca w grupach otwartych – zespół pracuje cały czas; nie wyznacza się początku ani końca terapii; pacjenci się zmieniają, niektórzy odchodzą z grupy, przychodzą nowi – zdarza się, że jeden pacjent kończy, a drugi dopiero zaczyna psychoterapię i są ze sobą zupełnie na innym poziomie dochodzenia do zmian; grupy otwarte bardzo dobrze funkcjonują pod względem organizacyjnym i stanowią formę wsparcia, np. dla ofiar przemocy domowej, dla rodzin z problemem alkoholowym czy dla matek samotnie wychowujących dzieci.

Terapia psychologiczna w obu typach grup wymaga troskliwego doboru pacjentów i przygotowania ich przed rozpoczęciem terapii. Nie powinno się wprowadzać do zespołu osób skrajnie różniących się od pozostałych uczestników, np. wiekiem czy wyglądem zewnętrznym. Liczebność grup terapeutycznych nie powinna przekraczać 12-15 członków, by mógł zaistnieć swobodnie proces grupowy. Psychoterapeuta odpowiada za określenie warunków, w jakich będzie przebiegało leczenie oraz kontraktu, który zawiera wytyczne co do ilości, czasu trwania i częstotliwości spotkań terapeutycznych oraz norm obowiązujących w grupie. Do podstawowych zasad grupowych zalicza się m.in. swobodę wypowiedzi bez poddawania myśli wewnętrznej cenzurze, zwracanie się do siebie po imieniu, punktualność czy zasadę dyskrecji, a więc niemówienie nikomu o tym, co usłyszało się od innych podczas spotkań.

Proces grupowy

Psychoterapia grupowa polega czasem na tzw. „pracy indywidualnej na tle grupy”. Jest to forma pośrednia pracy między psychoterapią indywidualną a psychoterapią grupową. Terapeuta bardziej zwraca uwagę na procesy wewnętrzne zachodzące w każdym pacjencie i traktuje grupę jako sumę poszczególnych pacjentów. Istota psychoterapii grupowej tkwi w interakcjach, jakie zachodzą między osobami biorącymi udział w terapii, a nie tylko w relacjach z terapeutą, jak ma to miejsce podczas psychoterapii indywidualnej. Uczestnicy grupy przejawiają tendencję do wchodzenia w związki podobne do utrzymywanych z ludźmi spoza grupy, a zwłaszcza do wyniesionych z rodziny pochodzenia. Tworzą się normy grupowe, np. otwarta komunikacja, akceptacja odmiennych poglądów itp. Psychoterapia grupowa wykorzystuje naturalną dynamikę grupy, by wywołać pożądane zmiany u poszczególnych pacjentów. Grupa ludzi staje się zatem środowiskiem i narzędziem terapeutycznym.

W grupach zamkniętych daje się zaobserwować 4 główne fazy procesu psychoterapeutycznego:

• I faza – pacjenci mają tendencję do wypowiadania się głównie na temat własnych objawów chorobowych, dolegliwości, problemów. Są nieufni wobec reszty członków grupy i psychoterapeuty. Może pojawić się chęć testowania wiedzy i kompetencji terapeuty;
• II faza – kształtują się role podejmowane przez uczestników terapii, powstają konflikty między pacjentami i pojawia się kontestacja norm grupowych. Ludzie mogą nie chcieć ujawniać prawdziwych emocji. Mimo napięć, kłótni i protestów, tworzą się spójność grupy, wzajemna akceptacja, chęć poznania, zaangażowanie w życie grupy i udzielanie sobie pomocy;
• III faza – słabną napięcia i konflikty, zostają zaakceptowane normy grupowe. Pacjenci w bardziej pogłębiony i szczery sposób przedstawiają własne problemy, wspólnie zastanawiają się nad ich istotą i zachodzącymi zmianami;
• IV faza – najbardziej wartościowa praca psychoterapeutyczna, która prowadzi do osiągnięcia wglądu w siebie, następuje zmiana postaw pacjentów i ćwiczy się nowe funkcjonalne zachowania.

Czynniki leczące w grupie psychoterapeutycznej

Grupa terapeutyczna daje okazję do zorientowania się, jakie role się pełni w małym systemie społecznym. Zespół jest jednocześnie źródłem wsparcia i korektywnych doświadczeń emocjonalnych – pokazuje, co przyczynia się do dysfunkcjonalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Wśród czynników leżących u podstaw zdolności leczenia za pomocą grupy uznaje się:

• świadomość i poczucie, że nie jest się odseparowanym ze swoimi problemami, że podobne trudności mają także uczestnicy grupy terapeutycznej;
• nadzieję na wyzdrowienie, wynikającą z obserwowania innych, którym udało się przezwyciężyć objawy chorobowe i zacząć żyć funkcjonalnie;
• informacje zwrotne na temat własnego zachowania, jakich udzielają pozostali uczestnicy grupy;
• poczucie wsparcia ze strony grupy terapeutycznej;
• demonstrowanie przez inne osoby z grupy, pożądanych dla pacjenta zachowań, które mogą dostarczać mu wzorów postępowania;
• wchodzenie przez członków grupy we wzajemne relacje, analogiczne jak w rodzinie pierwotnej, co ułatwia eksplorowanie istotnej kategorii doświadczeń pacjenta;
• możliwość odreagowania frustracji w grupie w atmosferze zaufania i zrozumienia.

Istnieje wiele grup terapeutycznych – niektóre zajmują się leczeniem zaburzeń psychicznych, np. schizofrenii, borderline, agorafobii. Inne natomiast są typowymi grupami wsparcia (nie leczą, a pomagają) albo mają charakter grup samopomocowych.