Świadomy sen

Świadomy sen (ang. Lucid Dream, w skrócie LD) inaczej określa się jako sen jasny, sen wiedzy albo sen przejrzysty. Jest to po prostu sen, w którym człowiek ma świadomość, że śni. Osoba posiada kontrolę nad treścią snu, zachowuje klarowność myślenia i ma dostęp do wspomnień z jawy. Człowiek, który wywołuje u siebie świadome śnienie, nazywany jest mianem oneironauty. Jakie zjawiska wiążą się ze świadomym snem? Czy świadome śnienie jest niebezpieczne i w jaki sposób je wywołać?

Co to jest świadomy sen?

Podczas świadomego snu człowiek ma kontrolę nad snem oraz czuje się, jakby był w realnym świecie i jednocześnie mógł robić rzeczy, których normalnie nie da się wykonać. Realizm doznań jest zbliżony do rzeczywistego życia, co sprawia, że świadomy sen jest często bardzo przyjemny. Sen, w którym śniący zdaje sobie sprawę ze swojego stanu, może być prawdopodobnie udziałem każdego człowieka, ale wymaga to odpowiedniego treningu, pozytywnego myślenia i wiele cierpliwości.

Za twórcę terminu „lucid dream” uznaje się holenderskiego psychiatrę Frederika van Eedena. Według niego, świadomy sen to sen, w którym ma się pełną pamięć swojego życia na jawie oraz wolną wolę. Jednak po raz pierwszy terminu „rêve lucide” użył XIX-wieczny francuski specjalista w badaniu snów – Harvey Saint-Denys. Nowoczesna nauka także przyczyniała się do odkrycia zjawiska świadomego śnienia.

W latach 70. Keith Hearne i Alan Worsley potwierdzili świadome śnienie przy użyciu ruchów gałek ocznych. Analogiczny eksperyment przeprowadził w Stanach Zjednoczonych Stephen LaBerge – założyciel organizacji Lucidity Institute, wspierającej badania naukowe nad świadomym śnieniem. Świadomy sen często uznaje się za zjawisko paranormalne czy parapsychologiczne, wymykające się naukowym opisom albo ogranicza się je do wrażeń wywołanych przez substancje zawarte w ziołach.

Spontanicznego i chwilowego stanu świadomego snu może doświadczyć każdy bez żadnych warunków wstępnych. Podaje się, że co piąty człowiek przynajmniej raz w życiu był w stanie świadomego śnienia. Świadomość we śnie może zaindukować sama rozmowa na ten temat, przeczytany poradnik albo techniki medytacyjne. Świadome sny wykorzystuje się np. w zwalczaniu koszmarów, jako narzędzie samopoznania, rozwoju zdolności twórczych, a także dla rozrywki. Jest to zagadnienie cieszące się popularnością w literaturze i kinematografii, np. „Kontroler snów” Marka Nocnego czy głośny film w reżyserii Christophera Nolana o możliwościach wpływu na marzenia senne pt. „Incepcja”.

Rodzaje świadomych snów

Ze względu na metodę indukcji świadome sny można podzielić na dwa główne typy. Wyróżnia się:

• DILD (ang. Dream Inducted Lucid Dream) – świadomy indukowany sen, w którym element snu, zachowanie w wyimaginowanej rzeczywistości lub odruchowa reakcja „we śnie” już po jego rozpoczęciu uświadamia fakt śnienia;
• WILD (ang. Wake Inducted Lucid Dream) – sen indukowany jawą, w który wchodzi się bez utraty świadomości lub tylko z bardzo krótkim okresem jej braku.

Świadome sny różnią się też intensywnością doznań, poziomem kontroli albo długością trwania marzeń sennych.

Świadome śnienie i zjawiska pokrewne

Ze świadomym snem wiążą się inne zjawiska z pogranicza jawy i snu, np. paraliż przysenny, fałszywe przebudzenie i eksterioryzacja.

• Paraliż przysenny – naturalny stan fizjologiczny, który pojawia się, gdy człowiek zasypia i mózg jest pewien, że nie ma się świadomości. Polega na katapleksji – zwiotczeniu mięśni, by np. zapobiec bieganiu podczas snu za uciekającym autobusem, który odjeżdża sprzed nosa. Zwykle człowiek nie zdaje sobie sprawy z tego zjawiska. Jeżeli zachowa się świadomość podczas zasypiania, można doznać paraliżu sennego i halucynacji. Zazwyczaj paraliż przysenny jest nieprzyjemny. Towarzyszą mu objawy niemożności wykonania ruchów, uczucia niemocy, duszenia się, spadania w dół, przygniecenia klatki piersiowej czy czyjejś obecności, dlatego stał się źródłem wielu przesądów, np. nazwano go zmorą senną.
• Fałszywe przebudzenie – zjawisko występujące podczas niepełnego wybudzenia się. Śpiący otwiera oczy i zaczyna wykonywać swoje poranne czynności, orientując się po chwili, że nadal śni, że to bardzo realne marzenie senne. Prawdziwe przebudzenie następuje zazwyczaj kilka chwil później. Niektórzy oneironauci wykorzystują fałszywe przebudzenie jako technikę stabilizacji świadomego snu.
• Eksterioryzacja – inaczej doświadczenie poza ciałem (ang. Out of Body Experience, w skrócie OOBE). Przeżyciu wyjścia z ciała nie towarzyszy utrata świadomości albo jest to jedynie krótka przerwa. Pojawia się możliwość zdalnego widzenia, halucynacje lub innego typu parapsychologiczne fenomeny. Często doświadczenia bycia poza ciałem opisują osoby, które przeżyły śmierć kliniczną. Według współczesnej nauki, OOBE jest niemożliwe.

Techniki świadomego śnienia

Świadomego śnienia można się nauczyć. Aby wywołać i utrzymać stan świadomości we śnie, można wykorzystać różne techniki medytacji, poradniki oraz specjalne nagrania, wpływające na fale mózgowe. Wyróżnia się 3 kategorie technik wspomagających świadomy sen:

• metody psychologiczne – autosugestia, pamięć intencji, technika pamięciowa doktora LaBerge'a;
• metody fizjologiczno-farmakologiczne – opierają się na znajomości cyklów snu i czuwania oraz wpływie substancji psychoaktywnych na marzenia senne. Zalicza się do nich metodę przerywania snu;
• inne metody – indukcja marzenia sennego za pomocą urządzeń Dream Light lub REM-Dreamer.

Na czym polega każda z technik wspierających świadomy sen?

• Pamięć snów – przypominanie sobie szczegółów z marzeń sennych to baza dla świadomego śnienia. Hasła-klucze ze wspomnień można zapisywać w osobistej kronice snów lub prowadzić dziennik snów po każdym przebudzeniu z rana.
• Autosugestia – najprostsza metoda, czyli położenie się spać z intencją przeżycia świadomego snu.
• Technika pamięciowa doktora LaBerge'a – pamięciowe wywoływanie świadomych snów (ang. Mnemonic Induction of Lucid Dreams) polega na dostrzeganiu onirycznych elementów podczas jawy i pamiętaniu, by je rozpoznać we śnie. Na tę metodę składają się tzw. testy rzeczywistości, wizualizacja przedsenna oraz autosugestia przed snem połączona z techniką pamięciową.
• Przerywanie cyklu snu – inaczej technika WBTB (ang. Wake Back to Bed). Znając fazy snu (czuwanie, faza REM, sen NREM), osoba budzi się po kilku godzinach, by po ponad sześćdziesięciu minutach ponownie położyć się spać z intencją świadomego snu.
• Drzemki – metoda zbliżona do techniki WBTB.
• Technika „Chaining” – po przebudzeniu ze świadomego snu nie można poruszyć żadnym mięśniem, udaje się martwego, by zwiększyć prawdopodobieństwo powrotu do stanu świadomości we śnie.
• Technika rąk – metoda polegająca na ustanowieniu warunkowej reakcji organizmu. Ćwiczenie polega na patrzeniu na swoje dłonie, by wywołać świadomość we śnie. Należy powtarzać je kilka razy dziennie i tuż przed zaśnięciem. Patrzenie na dłonie można po jakimś czasie przepleść wywoływaniem ich obrazu w wyobraźni.
• Techniki relaksacyjne – ułatwiają uzyskanie snu świadomego typu WILD, np. za pomocą liczenia, powtarzania pewnych fraz albo medytacji.
• Technika „szamańska” – kontrowersyjna metoda stosowana przez szamanów pochodzących z Meksyku i Kostaryki. Polega na spożywaniu tuż przed snem naparów albo palonego suszu z roślin zwanych „zielem snu” albo „afrykańskim korzeniem snów”.

Świadomy sen to temat bardzo kontrowersyjny. Niektórzy twierdzą, że doświadczyli tego stanu przynajmniej raz w życiu. Inni powątpiewają w możliwość kontrolowania własnych marzeń sennych. Jeszcze inne głosy wskazują na potrzebę reklamy dla tego zjawiska, by nakręcać rynek kursów świadomego snu. Istnieje grupa osób, związanych z kościołem katolickim, która krytykuje poczynania oneironautów. Natomiast świadomy sen odgrywa bardzo ważną rolę w buddyzmie tybetańskim.

Nie odnotowano żadnych przypadków negatywnego wpływu świadomego snu na zdrowie fizyczne czy psychiczne. Wybierając techniki świadomego śnienia, warto pamiętać jednak, że częste wybudzanie może skutkować zmęczeniem i niewyspaniem. Świadomy sen odradza się natomiast osobom ze słabą kondycją serca oraz schizofrenikom, którzy mogą tracić orientację między jawą a snem. Warto zaznaczyć, że najlepsze rezultaty w ćwiczeniu świadomego śnienia przynosi podejście kompleksowe, czyli odpowiednie nastawienie psychologiczne oraz higiena snu.