Zespół stresu pourazowego

Weryfikacja merytoryczna:

Mgr Kamila Krocz - psycholog społeczny, autorka wielu publikacji dotyczących rozwoju osobistego oraz warsztatów z doradztwa zawodowego i komunikacji...

Zespół stresu pourazowego (ang. post-traumatic stress disorder, PTSD) to rodzaj zaburzenia lękowego, które rozwija się zazwyczaj jako wynik przerażającego, zagrażającego życiu, niebezpiecznego doświadczenia. Chorzy cierpiący na zespół stresu pourazowego, jakby ponownie doświadczają traumatycznego przeżycia – unikają miejsc, osób i innych rzeczy przypominających im o wydarzeniu oraz są bardzo wrażliwi na doświadczenia codziennego życia. Jak ludzie reagują na ekstremalny stres? Jakie symptomy składają się na obraz PTSD? Jak uraz psychiczny objawia się u dzieci?

Historia PTSD

Mimo że zespół stresu pourazowego (PTSD) istnieje tak długo, jak ludzie znoszą traumę, choroba formalnie istnieje od 1980 roku. Zaburzenie było różnie nazywane od wojny secesyjnej w USA, kiedy przypadłość weteranów wojny określano mianem „żołnierskie serce”. W czasie I wojny światowej symptomy, które były zgodne z syndromem PTSD, określano jako „zmęczenie kombatanta”. Żołnierze, którzy przejawiali takie symptomy podczas II wojny światowej, cierpieli na „wstrętną reakcję na stres”. Syndrom wielu kombatantów wietnamskich, którzy cierpieli na takie symptomy, był oceniany jako „syndrom powietnamski”. PTSD jest również określane jako „zmęczenie bitwą”.

Stres pourazowy nie pojawia się jednak tylko u osób, które były świadkiem lub uczestniczyły w wojnie, ale może ujawnić się pod wpływem ekstremalnego stresu, np. po przeżyciu przerażających wydarzeń, jak gwałt, bójka, katastrofa lotnicza, śmierć bliskiej osoby, przemoc w rodzinie, ataki terrorystyczne czy klęski żywiołowe. Niestety najbardziej zagrożeni PTSD są przede wszystkim żołnierze, np. uczestniczący w misjach wojskowych. Bardzo często po powrocie do domu wymagają oni długotrwałej opieki psychiatrycznej i psychologicznej. W USA prawie 100 tysięcy weteranów wojny afgańskiej korzysta z takiej pomocy, a nakłady na terapię zaburzeń psychiatrycznych są największymi wydatkami na opiekę medyczną w tej grupie.

Objawy zespołu stresu pourazowego

Osoby z PTSD mogą mieć za sobą nieudane próby samobójcze. Jako dodatek do depresji i nadużywania substancji psychoaktywnych, diagnozie PTSD często towarzyszy depresja maniakalna oraz szereg zaburzeń, np. jedzenie obsesyjno-kompulsywne, społeczne i lękowe. Obraz kliniczny może być niespecyficzny, co znacznie utrudnia diagnozę. Do charakterystycznych symptomów PTSD zalicza się m.in.:

• emocjonalny paraliż;
• przerażające myśli i wspomnienia przeżytych doświadczeń;
• koszmary senne;
• objawy fizyczne, np. kołatanie serca, wzmożoną potliwość, hiperwentylację;
• unikanie miejsc, które mogłyby przypomnieć o urazowym przeżyciu;
• niezdolność do przeżywania przyjemności;
• unikanie kontaktów społecznych;
• nadmierne pobudzenie fizjologiczne, wybuchy gniewu, drażliwość.

Osoby z zespołem stresu pourazowego przeżywają różne emocje - od złości i strachu, przez wstyd i poczucie winy, aż do bezsilności. Negatywne uczucia przysłaniają im rzeczywistość, co sprawia, że bardzo emocjonalnie reagują nawet na niewielki stres. U wielu osób z PTSD po kilku latach od traumatycznego przeżycia pojawiają się zmiany w mózgu ze względu na stale podwyższony we krwi poziom kortyzolu – hormonu stresu.

Leczenie zespołu stresu pourazowego

Dla pacjentów, którzy zastanawiają się nad badaniem na PTSD, samodzielne testy mogą okazać się przydatne. Ocena PTSD może być trudna do przeprowadzenia przez lekarza, ponieważ chorzy przychodzący do niego narzekają na symptomy inne niż niepokój związany z traumatycznym przeżyciem. Wobec tego pomoc psychologiczna wydaje się niezbędna. Symptomy opisywane przez pacjentów zazwyczaj dotyczą symptomów organizmu (somatyzacja), objawów depresji albo uzależnienia od leków. Bardzo ważną formą leczenia jest psychoterapia. Pomaga pacjentowi racjonalizować lęki i uświadamiać je sobie. Zalecana jest także farmakoterapia – przyjmowanie leków antydepresyjnych.

Terapia stresu pourazowego u dzieci

Wielu psychologów, którzy przebadali dziecko lub nastolatka chorych na PTSD, przesłuchuje zarówno rodzica, jak i dziecko – zazwyczaj osobno, aby pozwolić każdej stronie mówić otwarcie o problemie. Wysłuchanie dziecka i roli dorosłych w jego życiu jest niezwykle istotne, ponieważ rodzic lub opiekun mają inną perspektywę zjawisk, całkowicie inaczej odbieranych przez dziecko.

Innym wyzwaniem dla diagnozy PTSD u dzieci, szczególnie u młodszych, jest to, że mogą inaczej odczuwać symptomy niż dorośli. Mogą cofnąć się w rozwoju (regresja) i często brać udział w wypadkach, wdawać się w ryzykowne zachowania lub cierpieć na inne fizyczne zaburzenia. Dziecko z zespołem stresu pourazowego może mieć również problemy z siedzeniem w miejscu, koncentracją, opanowaniem impulsów i tym samym cierpieć na ADHD. Leczenie zespołu stresu pourazowego polega na indywidualnej terapii psychologicznej. To nie typowa terapia stresu, ale dostosowane do potrzeb pacjenta badanie.