Psychomanipulacja

Psychomanipulacja to oddziaływanie na sferę poznawczą, emocjonalno-motywacyjną oraz zachowanie ludzi w celu uzyskania profitów osobistych, ekonomicznych czy politycznych. Pewne formy psychomanipulacji można zaobserwować w życiu codziennym, np. w reklamach czy handlu. Radykalne rodzaje wpływów psychomanipulacyjnych, takie jak oszustwa, wyłudzanie pieniędzy, szantaż czy maltretowanie psychiczne są potępiane społecznie i karane prawnie. Na czym polega manipulowanie umysłem?

Psychomanipulacja a wywieranie wpływu na innych

Niejednokrotnie psychomanipulację określa się eufemistycznie jako wpływ społeczny. Jednak te dwa pojęcia nie są synonimami. Wpływ społeczny jest terminem szerszym i może mieć zarówno znaczenie pozytywne, np. służy reedukacji, socjalizacji, terapii, wychowaniu, psychoedukacji czy likwidacji stereotypów i uprzedzeń, jak i znaczenie negatywne, kiedy nie dąży do dobra jednostki, ale wykorzystuje jej naiwność i niewiedzę, co czynią np. sekty destrukcyjne.

Zobacz film: "#dziejesienazywo: Psychoterapia par - razem czy osobno?"

Każda manipulacja jest wpływem społecznym, ale nie każdy wpływ społeczny jest manipulacją. Psychomanipulacja często funkcjonuje pod pozorem terapeutycznych lub edukacyjnych celów, ale w rzeczywistości jest wykalkulowana na zaspokajanie potrzeb manipulatora przez potencjalne ofiary. Można wyróżnić dwa rodzaje psychomanipulacji:

  • psychomanipulacja powierzchowna – spotykana w reklamie czy telewizji; ma mniejszą skalę oddziaływania – najczęściej chodzi o nakłonienie do zakupu określonego towaru;
  • psychomanipulacja głęboka – ma szeroki zakres oddziaływania; chodzi o wywieranie wpływu na istotne sfery życia człowieka, jak praca zawodowa, życie rodzinne, wybór małżonka, dysponowanie finansami, codzienny styl życia itp.

Różne formy psychomanipulacji wykorzystują przedsiębiorstwa w celu wzbudzenia większej lojalności pracowników wobec firmy. Psychomanipulacja to także jedna z metod wpływu, jakiej nadużywa mąż-oprawca w stosunku do maltretowanej żony w tzw. związkach toksycznych, w których dominuje przemoc psychiczna. Jednak najbardziej wyszukane formy indoktrynacji, władzy totalnej, perswazji oraz „prania mózgu” stosują sekty destrukcyjne.

Psychomanipulacja umysłem

Za sektę destrukcyjną uznaje się taką grupę, która stosuje podstęp, techniki kontroli umysłu, ogranicza wolność jednostki, pozbawia ją własnej woli i uzależnia od przywódcy. Steven Hassan - amerykański psychoterapeuta i były członek jednej z sekt - twierdzi, że istnieją trzy charakterystyczne cechy destrukcyjnej grupy:

  • autorytarna władza – na czele grupy stoi osoba lub grupa osób, która ma całkowitą kontrolę nad resztą. Obwołują się oni często charyzmatycznymi przywódcami religijnymi, legitymizując swoją władzę posłannictwem od Boga lub innej siły pozaziemskiej. Wymagają największych poświęceń od ludzi, oszukują i tępią przejawy jakiejkolwiek indywidualności;
  • podstęp – największy paradoks polega na tym, że członkowie sekt mówią i postępują naprawdę szczerze, stosując wobec rekrutowanych te techniki kontroli umysłu, które niegdyś zastosowano wobec nich;
  • kontrola świadomości – techniki kontroli umysłu służą uzależnieniu członków od guru i utrzymaniu bezwzględnego posłuszeństwa. Polegają na systematycznym niszczeniu prawdziwej tożsamości jednostki, zastąpieniu jej nową, ścisłym nadzorze, kontroli myśli, uczuć i zachowań członków oraz blokowaniu dostępu do informacji.

Można wyróżnić sekty religijne lub promujące rozwój duchowy, sekty o charakterze politycznym, sekty terapeutyczne, tzw. grupowe treningi rozbudzania świadomości oraz sekty prowadzące działalność handlową. Co jest wspólne dla tych wszystkich grup? Po pierwsze – manipulacja (podstęp, tajne zebrania, rozbudowany system racjonalizacji i zaprzeczeń, zerwanie kontaktów z przyjaciółmi), po drugie – nadużywanie władzy (szantaż psychiczny, przemoc seksualna, przepowiadanie tragicznych wydarzeń) i po trzecie – nadawanie nowej tożsamości (kontrola myśli, uczuć, zachowań, wyjałowienie psychiki).

Jak wpływać na innych?

Wyróżnia się 3 zasadnicze etapy psychomanipulacji:

  • rozmiękczanie – polegające na dezorientacji, deprywacji sensorycznej lub przeciążeniu zmysłów, manipulacji psychicznej, pozbawianiu snu, odbieraniu prawa do prywatności lub zmianie sposobu odżywiania. Może również pojawić się hipnoza w celu wywoływania regresji wiekowej, wizualizacje, wykorzystywanie metafor, sugestii, podwójnego związania językowego, presupozycje, medytacja, nucenie mantr, modlitwy i śpiewy;
  • wprowadzenie zmian – kreowanie i stopniowe narzucanie nowej tożsamości, indoktrynacja, perswazja, lektury i nagrania autorstwa guru, techniki modyfikacji zachowań, np. system kar i nagród, kontrola otoczenia jednostki, techniki zatrzymywania myśli, wykorzystanie mistycznych przeżyć, zajęcia grupowe, przymus spowiedzi;
  • ponowne kształtowanie – wypieranie dotychczasowej tożsamości przez nową, odcinanie od przeszłości i wspomnień, zerwanie kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, przekazywanie pieniędzy na sektę, aktywne uczestnictwo w grupie, np. rekrutowanie nowych członków, zmiana imienia, stroju, uczesania, sposobu mówienia, kontynuowanie indoktrynacji.

Kontrola umysłu a pranie mózgu

Steven Hassan zaproponował - w odniesieniu do psychomanipulacji w sekcie - model BITE. Jest to akronim od angielskich słów Behaviour (zachowanie), Information (informacja), Thoughts (myśli) i Emotions (emocje), gdyż funkcjonowanie grup destrukcyjnych bazuje właśnie na kontroli tych czterech sfer życia człowieka.

Psychologia społeczna od dawna szuka odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób rzeczywista, wyobrażona bądź zasugerowana obecność innej osoby wpływa na myślenie i postępowanie jednostki, w jaki sposób pewne procesy społeczne mogą oddziaływać na poszczególne elementy współtworzące tożsamość. Niektóre z badań i eksperymentów psychologicznych dają taką odpowiedź.

Dla przykładu można odwołać się do teorii dysonansu poznawczego Leona Festingera, wniosków z tzw. „eksperymentu więziennego” Philipa Zimbardo przeprowadzonego w 1971 roku, podstawowego błędu atrybucji czy chociażby zjawiska huśtawki emocjonalnej. Na czym polega kontrola umysłu? Warto pamiętać, że kontrola świadomości nie jest niczym złym, a nawet stanowi szansę rozwoju, ale tylko w przypadku, kiedy jednostki się nie ubezwłasnowolnia.

W sektach destrukcyjnych kontrola umysłu służy dezintegracji osobowości i nadaniu nowej tożsamości zgodnej z wizją przywódcy. W sekcie nie ma bowiem miejsca na indywidualizm. Czym jest „pranie mózgu”? „Pranie mózgu” często stosuje się jako synonim kontroli umysłu. Termin „brainwashing” w 1951 roku wprowadził do słownika dziennikarz Edward Hunter.

Pranie mózgu” to zjawisko jawnej przemocy, wobec której jednostka jest początkowo nastawiona wrogo i stosuje się do poleceń pod przymusem, natomiast podczas kontroli umysłu „wychowawcy” traktowani są jak przyjaciele i mistrzowie, co osłabia mechanizmy obronne, czyniąc jednostkę podatną na manipulację. Guru zazwyczaj stosuje subtelne metody – kontrola wydaje się złudzeniem, a osoba manipulowana jest przekonana, że sama podjęła decyzję.

psycholog Kamila Krocz, ponad rok temu

Bibliografia

  • Hassan S., Jak uwolnić się od manipulacji psychicznej w sekcie?, Wydawnictwo RAVI, Łódź 2001, ISBN 83-72290-20-2.

Wywieranie wpływu

Komentarze (1)
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Wywieranie wpływu
najnowsze pytania

DYSKUSJE NA FORUM

Pomóżcie

~Samotna 57853 • ostatni post 2 godziny temu

8

Pomocni lekarze

Artykuły Wywieranie wpływu
Wywieranie wpływu

Perswazja językowa

ocen i wartości. Sztuka wywierania wpływu na ludzi za pomocą języka, mimiki, gestykulacji, intonacji czy samego sposobu bycia to właśnie perswazja (...) skuteczna jest ukryta perswazja, a więc taka, która nie ma ostentacyjnego,...

Wywieranie wpływu

Reguła konsekwencji

Reguły Cialdiniego to podstawa dla większości strategii wywierania wpływu. Profesor Robert Cialdini zdefiniował sześć sztandarowych zasad psychologicznych, które stanowią bazę dla skuteczności technik wpływu...

Wywieranie wpływu

Perswazja a manipulacja

Czym różni się manipulacja od perswazji? Oba terminy na pewno mieszczą się na gruncie psychologii społecznej i wpływu społecznego, ale nie są terminami, które można stosować zamiennie. Mechanizmy manipulacji zawsze są wykalkulowane na...

Wywieranie wpływu

Techniki manipulacji

jest nieświadoma środków, przy użyciu których wywiera się wpływ. Chodzi o to, by wywieranie wpływu miało charakter zawoalowany, zakamuflowany (...) się na tę sukienkę, polecam do niej...

Wywieranie wpływu

Reguła lubienia i sympatii

one psychomanipulacji. Wywieranie wpływu społecznego Człowiek to istota stadna. Żyjemy wśród innych ludzi, podlegamy wzajemnym wpływom, potrzebujemy (...) od siebie wywieranie...

Wywieranie wpływu

Psychologia wywierania wpływu

Psychologia wywierania wpływu zajmuje się takimi zjawiskami, jak wpływ społeczny, perswazja, zmiana postaw, indukowanie uległości czy konformizm. Przedmiotem badań tej subdyscypliny naukowej są także...

Wywieranie wpływu

Społeczny dowód słuszności

Społeczny dowód słuszności to jedna z sześciu reguł wpływu społecznego wyodrębnionych przez Roberta Cialdiniego. Zasada ta zwraca uwagę na fakt, że punktem odniesienia dla zachowań człowieka stają się reakcje innych ludzi. Jednostka wykazuje...

Wywieranie wpływu

Czy seks w reklamach nadal przyciąga? (WIDEO)

Znane lub mniej znane marki robią wszystko, żeby sprzedać swój produkt. Aby tak się stało przyciągają klientów różnymi sposobami. Jednym z nich jest reklama, w której wykorzystują seksualność jako zachętę do kupna i ściągnięcia uwagi potencjalnego klienta....

Wywieranie wpływu

Ukryta perswazja

Wywieranie presji to rodzaj taktyk wywierania wpływu na innych. Komunikaty perswazyjne są wszechobecne, chociażby w spotach reklamowych (...) taktyki wywierania wpływu"....

Wywieranie wpływu

"Anatomia kłamstwa" od Wydawnictwa SQN - recenzja

Podobno każdy z nas kłamie kilka razy dziennie. Oszukujemy obce osoby i swoich najbliższych, używamy "białych kłamstewek", aby nie urazić drugiej osoby, ale też poważniejszych kłamstw, by ukryć swoje błędy czy przewinienia. Z drugiej strony - sami bardzo...