Wywieranie wpływu

Wywieranie wpływu na ludzi budzi czasami wiele kontrowersji. Z jednej strony może wiązać się z wpływem społecznym, konformizmem, ale czasem nosi już znamiona manipulacji, a w skrajnych przypadkach opiera się na „praniu mózgu” albo kontroli umysłu, co ma miejsce w sektach destrukcyjnych. Każdego dnia przejawy wywierania wpływu na ludzi dostarczają reklamy, negocjacje handlowe czy branża marketingu. Przeciętny człowiek nawet nie zdaje sobie sprawy, że sam również korzysta z niektórych reguł wpływu społecznego.

Zobacz film: "Coraz więcej Polaków cierpi na depresję"

Manipulacja a wpływ społeczny

Wywieranie presji

Stopniowe wywieranie presji i manipulowanie pracownikami często przeradzają się w działania mobbingowe.

Mówiąc o wywieraniu wpływu na ludzi, należy odróżnić manipulację od wpływu społecznego. Wpływ społeczny to proces, w wyniku którego dochodzi do zmiany zachowania, opinii lub uczuć człowieka wskutek tego, co robi, myśli lub czuje inna osoba czy grupa osób. Wpływ społeczny może być intencjonalny lub niezamierzony, świadomy lub nieświadomy, pozytywny lub negatywny. Manipulacjanatomiast to termin o konotacji pejoratywnej. Manipulację można uznać za rodzaj wpływu społecznego, który zawsze służy nakłonieniu jednostki do działania sprzecznego z jej własnym interesem.

Manipulatorowi chodzi o osobiste profity, np. finansowe albo polityczne. Na bazie tych definicji widać wyraźnie, że każda manipulacja jest wpływem społecznym, ale nie każdy wpływ społeczny jest manipulacją. Wywieranie wpływu na innych nie służy bowiem tylko negatywnym zachowaniom, jak chęć wprowadzenia w błąd, oszustwa, szantaż psychiczny czy manipulacje handlowe albo reklamy. Wpływ społeczny to również podstawowe narzędzie socjalizacji, reedukacji, wychowania, zmniejszania stopnia nasilenia stereotypów i uprzedzeń, psychoedukacji czy terapii. Zatem wpływ społeczny służy również dobru jednostki i zapewnia sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie dzięki procesowi adaptacji.

Techniki wywierania wpływu na ludzi

W psychologii społecznej można mnożyć całą masę metod indukowania uległości wobec próśb, sugestii czy poleceń. Wśród strategii wywierania wpływu wymieniane są np.: uwikłanie w dialog, presupozycje, wzbudzanie huśtawki nastrojów, wprowadzanie w zakłopotanie, udowadnianie hipokryzji, dysonans poznawczy, skuteczna perswazja czy wykorzystywanie obecności świadka danej interakcji społecznej.

Powyższy katalog nie wyczerpuje oczywiście całego spektrum możliwości wywierania wpływu na ludzi. Profesor psychologii społecznej Arizona State University – Robert Cialdini – spędził ponad 15 lat na naukowych badaniach procesów, poprzez które ludzie są przekonywani i podejmują decyzje. Na podstawie tych badań wyodrębnił sześć podstawowych zasad wpływu społecznego, będących podłożem tysiąca taktyk, których używają praktycy do przekonywania i nakłaniania do ustępstw.

Zasady wpływu społecznego

  1. Reguła wzajemności – podstawowa norma ludzkiej kultury. Od małego człowiek jest uczony, że za każdą przysługę należy się zrewanżować. Każde zobowiązanie rodzi konsekwencje na przyszłość w postaci większej uległości wobec próśb osób, które wcześniej w czymś pomogły. Zasada wzajemności sprowadza się po prostu do reguły „coś za coś” – „Ja tobie pomagam teraz, ty mi pomożesz później”. Wewnętrzna potrzeba odwzajemnienia przysługi jest najmocniej wykorzystywanym mechanizmem w relacjach społecznych. Osoba, która tego nie czyni, odczuwa pewien dyskomfort i wstyd „życia z długiem”. Wśród manipulacyjnych metod, które korzystają z reguły wzajemności, uznaje się taktykę „z dobroczyńcy – żebrak”. Technika ta przebiega według schematu: wyrządź człowiekowi przysługę → odczekaj chwilę → poproś o przysługę. Poprzedzenie prośby nawet małą i nieproszoną przysługą zwiększa skuteczność tej metody pięciokrotnie.
  2. Reguła zaangażowania i konsekwencji – człowiek dorosły chce być postrzegany jako osoba konsekwentna, czyli poważna, racjonalna, podejmująca decyzje rozważnie, niezmienna. Kluczem do wykorzystania presji tej zasady jest początkowe zobowiązanie. Ludzie są bardziej skłonni zgodzić się spełnić żądanie, które zgadza się z ich poprzednią reakcją. Nie wypada być hipokrytą i deklarować pomoc potrzebującym, ale nie dawać wsparcia finansowego dla biednych czy bezdomnych. Skoro ktoś raz przyjmuje pozycję, wykazuje naturalną tendencję do zachowania się w sposób będący uporczywą konsekwencją swojego stanowiska. Przykłady, jak wpływać na innych przy wykorzystaniu zasady konsekwencji, dostarczają np.: technika „stopy w drzwiach” albo metoda „niskiej piłki”. „Stopa w drzwiach” opiera się na schemacie: najpierw mała prośba – potem duża prośba. Spełnienie pierwszej małej prośby skutkuje większą skłonnością do uległości wobec następnej sugestii, gdyż człowiek wchodzi niejako na „równię pochyłą” coraz większego zaangażowania. Natomiast „niska piłka” polega na tym, że początkowa propozycja, na którą zgadza się osoba, jest jedynie częścią rzeczywistej propozycji. Reszta zostaje ujawniona dopiero po uzyskaniu zgody od osoby. Manipulator rzuca „przynętę”, która jest informacją atrakcyjną i powodującą zainteresowanie, ale fałszywą. Zaangażowanie, np. w transakcję handlową, powoduje, że człowiekowi trudno jest później zmienić stanowisko, raz wygłosiwszy swoją aprobatę dla przedłożonej oferty.
  3. Reguła społecznego dowodu słuszności – człowiek wykazuje skłonność do poszukiwania właściwego wzorca zachowań, szczególnie w sytuacjach niejasnych, w których nie wie, co czynić. Naśladowanie innych pozwala radzić sobie w sytuacjach nowych i niepewnych - „Skoro inni tak robią, to i ja mogę”. Społeczny dowód słuszności bardzo ściśle wiąże się ze zjawiskiem konformizmu, a więc przyjmowaniem norm społecznych obowiązujących w grupie. Wyróżnić można konformizm informacyjny i normatywny, by zaskarbić sobie sympatię innych oraz zapewnić wsparcie społeczne. Wykorzystanie reguły społecznego dowodu słuszności dostarczają hasła reklamowe typu: „Zaufały nam miliony ludzi” lub „99% kobiet używa kremu marki Y”. W skrajnych przypadkach reguła społecznego dowodu słuszności może prowadzić do tzw. „znieczulicy społecznej” i rozproszenia odpowiedzialności – „Skoro inni nie pomagają biednemu leżącemu na ulicy, to i ja nie będę”. Wpływ grupy na zachowanie jednostki to także przedmiot badań psychologii tłumu, np. rzesza osób może przyczynić się do aspołecznych zachowań, których człowiek samodzielnie nigdy by się nie dopuścił. Takim przykładem są np. niekontrolowane reakcje ludzi na koncertach czy stadionach, co określa się jako zjawisko deindywiduacji.
  4. Reguła lubienia i sympatii – człowiek ma tendencję do ulegania prośbom osób, które zna i lubi. Skuteczność tej zasady zwiększa atrakcyjność fizyczna osoby proszącej. Wiąże się to z efektem halo, polegającym na przypisywaniu pozytywnych cech osobowości na podstawie pierwszego dobrego wrażenia. Skoro osoba wydaje się miła i sympatyczna, automatycznie myśli się o niej jako o dobrej, troskliwej i godnej zaufania. Drugi czynnik uskuteczniający funkcjonowanie reguły lubienia i sympatii to podobieństwo. Człowiek jest skłonny pomagać osobom bardziej podobnym do siebie, o podobnych poglądach czy zainteresowaniach. Z tej zasady czerpie technika komplementowania osób, schlebiania im, by wkupić się w czyjeś łaski i uczynić ich bardziej podatnymi na sugestię. Lubieniu sprzyja również efektywna współpraca oraz częstość kontaktów. Im częściej kogoś się widzi, tym bardziej się go lubi. Inny czynnik wzmacniający efekt sympatii to dobre, pozytywne skojarzenia, np. banki i instytucje finansowe wykorzystują osoby znane i lubiane w reklamach, sponsorują wydarzenia sportowe i kulturalne oraz starają się pokazywać w dobrych konotacjach.
  5. Reguła autorytetu – istnieje silna tendencja do podporządkowywania się autorytetom, czyli ludziom cieszącym się szacunkiem i godnością. Autorytet kojarzy się z kompetencją, wiedzą, mądrością, siłą. Autorytet to często ekspert w danej dziedzinie, dlatego ludzie chętnie słuchają jego sugestii. W reklamach wykorzystuje się tę regułę, odwołując się np. do znanych postaci albo fachowych organizacji: „Rekomendowane przez Polskie Towarzystwo Stomatologiczne”, „Polecane przez Instytut Matki i Dziecka”. Istnieje jednak ryzyko, że człowiek ulegnie namowom nieprawdziwych autorytetów, ale wykreowanych sztucznie poprzez wykorzystanie atrybutów świadczących o wysokim statusie społecznym, jak drogie limuzyny, elegancki strój czy świetnie urządzone biuro.
  6. Reguła niedostępności – polega na sugerowaniu niedoboru czegoś albo ograniczeniu czasowym trwania oferty. Ludzie bardziej cenią możliwości, które są mniej osiągalne. To, co łatwo dostępne, jest nieatrakcyjne. Dobrom rzadszym przypisuje się wyższą wartość i zazwyczaj lepszą jakość. Reklamy często korzystają z haseł: „Oferta ważna do wyczerpania zapasów” albo „Wyprzedaż ostatnich egzemplarzy towaru”. Skuteczność tej reguły wzmacnia konkurencyjność wśród nabywców, co wykorzystuje się np. podczas licytacji. Świadomość, że ktoś inny może nabyć unikatowy przedmiot, powoduje wzmożony udział w transakcji i nierzadko prowadzi do podejmowania irracjonalnych decyzji, np. wydawania mnóstwa pieniędzy.

Powyższe reguły wpływu występują w społeczeństwie w sposób naturalny. Coraz częściej jednak manipulatorzy wykorzystują je do realizacji niecnych zamiarów. Warto zatem mieć świadomość, jak bronić się przed nieuczciwością innych i rozpoznawać naturalne zjawiska zachodzące w życiu społecznym od tych kreowanych sztucznie dla osiągnięcia osobistych profitów.

psycholog Kamila Krocz, ponad rok temu

Bibliografia

  • Cialdini R., Wywieranie wpływu na ludzi: teoria i praktyka, GWP, Gdańsk 2009, ISBN 978-83-7489-250-6.
  • Doliński D., Techniki wpływu społecznego, SCHOLAR, Warszawa 2005, ISBN 83-7383-151-7.

Rozwój osobisty

Komentarze (1)
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Wywieranie wpływu
najnowsze pytania

grupy wsparcia i fora dyskusyjne

Pomocni lekarze

Artykuły Wywieranie wpływu
Wywieranie wpływu

Psychomanipulacja

polega manipulowanie umysłem? Psychomanipulacja a wywieranie wpływu na innych Niejednokrotnie psychomanipulację określa się eufemistycznie (...) ; psychomanipulacja głęboka - ma szeroki zakres oddziaływania; chodzi...

Wywieranie wpływu

Reguła lubienia i sympatii

one psychomanipulacji. Wywieranie wpływu społecznego Człowiek to istota stadna. Żyjemy wśród innych ludzi, podlegamy wzajemnym wpływom, potrzebujemy (...) od siebie wywieranie...

Wywieranie wpływu

Ukryta perswazja

Wywieranie presji to rodzaj taktyk wywierania wpływu na innych. Komunikaty perswazyjne są wszechobecne, chociażby w spotach reklamowych. Jeżeli nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia, to znaczy, że...

Wywieranie wpływu

Czy seks w reklamach nadal przyciąga? (WIDEO)

Znane lub mniej znane marki robią wszystko, żeby sprzedać swój produkt. Aby tak się stało przyciągają klientów różnymi sposobami. Jednym z nich jest reklama, w której wykorzystują seksualność jako zachętę do kupna i ściągnięcia uwagi potencjalnego klienta....

Wywieranie wpływu

Psychologia wywierania wpływu

Psychologia wywierania wpływu zajmuje się takimi zjawiskami, jak wpływ społeczny, perswazja, zmiana postaw, indukowanie uległości czy konformizm. Przedmiotem badań tej subdyscypliny naukowej są także...

Wywieranie wpływu

Społeczny dowód słuszności

Społeczny dowód słuszności to jedna z sześciu reguł wpływu społecznego wyodrębnionych przez Roberta Cialdiniego. Zasada ta zwraca uwagę na fakt, że punktem odniesienia dla zachowań człowieka stają się reakcje innych ludzi. Jednostka wykazuje...

Wywieranie wpływu

"Anatomia kłamstwa" od Wydawnictwa SQN - recenzja

Podobno każdy z nas kłamie kilka razy dziennie. Oszukujemy obce osoby i swoich najbliższych, używamy "białych kłamstewek", aby nie urazić drugiej osoby, ale też poważniejszych kłamstw, by ukryć swoje błędy czy przewinienia. Z drugiej strony - sami bardzo...

Wywieranie wpływu

Reguła autorytetu

, lekarzy itp. Nikogo nie dziwi uległość pracownika wobec pracodawcy czy szeregowego wobec dowódcy armii. Wywieranie wpływu przez autorytet (...) i zadawała świadomie ból innej osobie przynajmniej 20 razy. Metody...

Wywieranie wpływu

Reguła niedostępności

Reguła niedostępności odwołuje się do prawidłowości, że człowiek pragnie tego, co jest niedostępne albo czego jest mało. Istnieje skłonność do pożądania tego, co może mieć niewielu albo tylko jedna osoba. Reguła ta funkcjonuje trochę na zasadzie, iż „zakazany...