Zgoda na pobranie komórek, tkanek i narządów do celów transplantacyjnych – fakty i mity

Papież Jan Paweł II powiedział: - Każdy przeszczep narządu ma swoje źródło w decyzji o wielkiej wartości etycznej, decyzji, aby bezinteresownie ofiarować część własnego ciała z myślą o zdrowiu i dobru innego człowieka. Na tym właśnie polega szlachetność tego czynu, który jest autentycznym aktem miłości.  Trudno się nie zgodzić z tymi słowami.

Transplantacja w świetle prawa

Jednak pobranie komórek, tkanek i narządów do celów transplantacyjnych musi być rozważane nie tylko z punktu widzenia uczuć, ale również - a może nawet przede wszystkim - z punktu widzenia prawa.

#dziejesienazywo: Czym jest ból?

Najważniejszym aktem prawnym regulującym kwestię transplantologii jest Protokół dodatkowy w sprawie transplantacji organów i tkanek pochodzenia ludzkiego z 2002 r.  do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie. Polska podpisała tę Konwencję, jednak jej nie ratyfikowała, co oznacza, że nie obowiązuje ona w naszym kraju.

W Unii Europejskiej obowiązuje dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/53/UE z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie norm jakości i bezpieczeństwa narządów ludzkich przeznaczonych do przeszczepienia.

Aktem prawnym regulującym kwestie transplantacji w Polsce jest ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jednolity z dnia 15 maja 2015 r., Dz.U. z 2015 r. poz. 793). Zostały w niej określone najważniejsze zasady dotyczące transplantacji.

Kto może wyrazić sprzeciw na pobranie narządów?

Na przeszkodzie pobrania może stanąć wyłącznie sprzeciw osoby, która ma być dawcą. Pobrania komórek, tkanek lub narządów ze zwłok ludzkich można więc dokonać, jeżeli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu.

W przypadku dziecka do 16. roku życia, sprzeciw może wyrazić za ich życia przedstawiciel ustawowy, tj. matka lub ojciec (lub inny opiekun ustawiony przez sąd w zastępstwie rodziców biologicznych). Jeśli dziecko skończyło 16 lat, tylko ono może wyrazić sprzeciw na pobranie narządów do przeszczepu. Należy przy tym zauważyć, że w tak przyjętym rozwiązaniu wola rodziny zmarłego nie ma żadnego znaczenia. Jedyny wyjątek stanowią dzieci do 16. roku życia, ale i w tym przypadku sprzeciw powinien być wyrażony za życia dziecka. Co więcej, po uzyskaniu pełnoletności będzie można ten sprzeciw cofnąć.

Pomimo tego, że obowiązujące prawo nie nakłada obowiązku zapytania rodziny zmarłego o zgodę na pośmiertne pobranie organów, często zdarzają się w praktyce sytuacje, gdzie przy braku sprzeciwu osoby zmarłej, lekarze pytają rodzinę o zgodę na pobranie narządów. Nie jest to jednak wymóg prawa. Co więcej, nawet jeśli rodzina stanowczo odmówi, specjaliści mają prawo pobrać narządy.

Zgoda domniemana

W prawie polskim występuje tzw. „zgoda domniemana”. Oznacza to, że przyjmuje się z  założenia, że każda zmarła osoba wyraziła zgodę na przeczep, chyba że przed pobraniem, w sposób nie budzący wątpliwości, zostanie ustalona okoliczność zgłoszenia sprzeciwu przez tę osobę.

Jak to sprawdzić? Przede wszystkim wykorzystuje się rejestr sprzeciwów na pobranie organów. Szuka się również oświadczenia pisemnego, z własnoręcznym podpisem zmarłego, który postanawia, że nie chce być dawcą. Sprzeciw można wyrazić też ustnie – takie oświadczenie należy złożyć w obecności co najmniej dwóch świadków, którzy następnie potwierdzą na piśmie, że słyszeli o braku zgody. Najczęściej do takich sytuacji dochodzi w czasie pobytu osoby w szpitalu. Aby sprzeciw był skuteczny musi być wyrażony w jednej z trzech form – żaden inny sposób nie zostanie uznany w świetle prawa.

Pomimo że zgoda na przeszczep nie jest wymagana, coraz więcej osób za życia podpisuje oświadczenie o pozwoleniu na przeszczep. Chcą w ten sposób uniknąć sporów rodzinnych wokół tej kwestii i przyspieszyć proces transplantacji.

Co w przypadku osób, które wyraziły sprzeciw, ale po pewnym czasie zmieniły zdanie? Decyzję można cofnąć, ale należy zachować odpowiednią formę – poprosić o wykreślenie z rejestru, złożyć pisemne oświadczenie lub wyrazić zgodę w obecności dwóch świadków.

Pobranie komórek, tkanek lub narządów do przeszczepienia jest dopuszczalne po stwierdzeniu trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (tzw. śmierci mózgu). Oświadczenie takie składa jednomyślnie komisja złożona z trzech lekarzy, posiadających specjalizację, w tym co najmniej jednego specjalisty w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii oraz jednego specjalisty w dziedzinie neurologii lub neurochirurgii.

Pobranie narządów dopuszczalne jest również po stwierdzeniu zgonu wskutek nieodwracalnego zatrzymania krążenia.

Przeszczep ex vivo, czyli od żyjącego dawcy

A co z przeszczepami od żywych dawców? Zgodnie z prawem polskim nie każdy może być dawcą. Nieregenerujące się komórki i tkanki, czyli inne niż np. szpik kostny, można pobrać wyłącznie od krewnych w linii prostej (syn w stosunku do ojca, matka w stosunku do córki, dziadek w stosunki do wnuczki), rodzeństwa, osób przysposobionych, małżonków oraz osób, wobec których jest to uzasadnione szczególnymi względami osobistymi (np. osoby nie będące małżonkami, ale od dawna żyjące w nieformalnym związku).

Tkanki i komórki regenerujące się mogą być pobrane od każdej osoby, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych (wyklucza to osoby ubezwłasnowolnione). W przypadku dzieci do 13. roku życia, wymagana jest zgoda na przeprowadzenie zabiegu od przedstawiciela ustawowego lub sądu opiekuńczego oraz samego zainteresowanego, jeśli ukończył 13. rok życia.

Musi być wyrażona przed zabiegiem, w formie pisemnej, w sposób dobrowolny, wyraźny, a przede wszystkim świadomy. W przypadku zgody na pobranie organów zgoda musi być na piśmie.

Należy bezwzględnie pamiętać, że naczelną zasadą prawa polskiego jest to, iż jakiejkolwiek interwencji w dziedzinie zdrowia, dokonać można jedynie po udzieleniu przez osobę zainteresowaną świadomej zgody. Należy przy tym uprzednio udzielić jej wszystkich niezbędnych informacji, co do celu i charakteru zabiegu, jak również co do konsekwencji i ryzyka. Pacjent, który udzielił zgody, może ją cofnąć w każdym momencie przed zabiegiem.

Tekst autorstwa Kancelarii Radcy Prawnego Michała Modro

Kancelaria Radcy Prawnego Michała Modro

O autorze

Kancelaria Radcy Prawnego Michała Modro

Kancelaria Radcy Prawnego Michała Modro specjalizuje się w prawie medycznym i prawie ubezpieczeń zdrowotnych. Posiada wiedzę i doświadczenie we wszelkich kwestiach, w tym prawno-karnych, podatkowych, administracyjnych dotyczących udzielania świadczeń zdrowotnych i wykonywania zawodów medycznych, obsługi podmiotów leczniczych oraz przekształceń w służbie zdrowia. Kancelaria działa na rynku nieprzerwanie od 2003 roku.

Więcej o kancelarii

Cykl redakcyjny

Prawa pacjenta

We współpracy z:

Michał Modro, 11 miesięcy temu

Niezbędnik pacjenta

Komentarze (53)
~zdzich
~zdzich ponad rok temu

Jednak znam przypadki podających dla ludzi którzy potrzebowali organu Poza szpitalem to się odbywało Dostawali adres osoby która miała zgodność TKANEK OGRANU.to ty nie broń wszystkich zapalczywie.To nazywasz grzecznie błęedem lakarskim ,Nie poniżaj się .I To wierzący lekarze robią

Odpowiedz
~medicus
~medicus ponad rok temu

@~Mmm: Błędy lekarskie a właściwie medyczne, były, są i będą. A ty, z tego co widziałaś powinnaś wyciągać właściwe wnioski. Jestem pewny, że nie widziałaś NIGDY procedury badań i protokołu stwierdzeń i zaprzeczeń wykonywanych przy badaniach do orzeczenia o śmierci mózgu. Nie pisz więc bzdur a co gorsza kłamstw !

Odpowiedz
~medicus
~medicus ponad rok temu

@~ton: Masz ty wyobraźnię ! nie ma co ! A może jeszcze napisz jak to się potoczy ?! Mafia "upoluje" dawcę, wyśle po jego ciało co ? Karetkę pogotowia ? Jeżeli tak , to gdzie zawiozą tego upolowanego ? do stodoły ? Czy do szpitala ? A w szpitalu, co dalej ? Wytną mu nerkę wezmą w kieszeń i zawiozą do szczęśliwego nabywcy za kasę ? I kto mu ją wszczepi ? Gdzie to zrobi ? Myślisz, że wszyscy będą zblatowani i opłaceni ? Masz więcej wyobraźni niż rozsądku głuptasie... I nie pisz więcej bzdur !

Odpowiedz
~medicus
~medicus ponad rok temu

@~Clematis: Mylisz się. Przydatność narządów obecnie traktuje się znacznie szerzej niż jeszcze dekadę wstecz. Tylko ich stan funkcjonalny decyduje o przydatności do przeszczepu. No i oczywiście stan zdrowotny całego organizmu. Osoby z chorobą nowotworową są obecnie wykluczane jako dawcy ale nie jestem pewien czy to jest przesłanka wykluczająca tzn. czy niektóre rodzaje nowotworów np. mózgu, stanowią 100% przeciwwskazania do pobrania organów wewnętrznych: serce, wątroba, trzustka, płuca.

Odpowiedz
~zdzich
~zdzich ponad rok temu

Za komuny jak oddawało się krew po 25 litrach jechało się na wczasy 2 tyg do Bułgarii Też mam znajomości To jezdzą tylko szefowie i handlują krwią Dlatego mam oddane 35 litrów Powiedziałem stop Nawet odznakę zabrali jako zasłużony dla zdrowia narodu Mam ich gdzieś ,Ale dobrze wiedzieć że takie bezprawie jest w Polsce ZROBIE TAK BY DZIECI DECYDOWAŁY I NIC ZA DARMO

Odpowiedz
~ant
~ant ponad rok temu

Jestem w takim wieku, że bardziej prawdopodobne jest, że może mi być potrzebny jakiś narząd, niż że moje narządy będą jeszcze na coś potrzebne. Ale jestem przeciw przeszczepom, a w szczególności "polskiej metody" ich pobierania, jakiejś tam "domniemanej zgody" wymyślonej przez cwanych prawników, doktorów... Zostaliśmy pozbawieni prawa do własnego ciała, nasze ciało jest "własnością społeczną", a dokładnie mafii bogaczy, którzy za pieniądze to i zwłoki załatwią. Tzw, duchowni są za, z prostej przyczyny: sami mają organy wymagające wymiany, a nie grozi im, że to od nich coś się będzie pobierać! Żadne gadanie o komisjach etycznych itp. mnie nie przekona, jak będą odpowiednie duże pieniądze to ktoś papier podpisze. Papieżowi dziwię się takiej postawy, bo jeśli ktoś ma kiepskie serduszko, wątrobę itp. to albo się sam do tego doprowadził, albo jest to wynikiem tzw. "woli bożej", " woli stwórcy", dlaczegóż więc się jej sprzeciwiać i wstawiać sobie części po nieboszczyku? Zostawiono furtkę prawną w postaci możliwości złożenia sprzeciwu, w jakimś rejestrze. No dobra, w rejestrze będzie sprzeciw, a nieboszczykowi powycinają, i kogo tu będą ścigać? Kto może złożyć wniosek o ściganie? Rodzina, chyba nie, bo nie ma tu nic do gadania, nieboszczyk też nie złoży wniosku, prokurator "nie będzie widział interesu społecznego" w ściganiu. I wszystko się odbędzie według sceny z "Misia": - nie mamy pańskiego płaszcza i co nam pan zrobi!? A dlaczegóż to ci co nie chcą być wycinani jak na złomowisku mają się gdzieś zastrzegać? A może odwrotnie! Ci co chcą by skonsumowano ich zwłoki niech stworzą rejestr! Nawet publiczny! Pochwalcie się waszą szlachetną postawą, załóżcie sobie na szyi zgodę na pobranie! Czasami zdarza się, że ktoś w desperacji, ogłasza się: "sprzedam nerkę" - i tu jest ścigany bezwzględnie przez prawo! Czyli dobrowolnie, konkretnemu człowiekowi sprzedać kawałka siebie nie możemy! Tu prawo pokazuje swoją bezczelność i obłudę!

Odpowiedz
~zielonomitu
~zielonomitu ponad rok temu

@~medicus: Piszesz mądrze jednak wciąż nie rozumiesz lub nie chcesz zrozumieć, że narzucenie ludziom domniemania zgody na pobranie narządów jest złe ! To tak jakby w sądach obowiązywało domniemanie winy a nie niewinności ! Tak się składa, że mam ogromną wiedzę o nadużyciach w transplantologii i nie jest to tylko "kilka zgniłych jabłek". Historia łódzkiego pogotowia, które zamiast ratować pacjentów uśmiercało ich, niech będzie dla Ciebie kubłem zimnej wody...

Odpowiedz
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Niezbędnik pacjenta
najnowsze pytania

DYSKUSJE NA FORUM

Pomocni lekarze

Artykuły Niezbędnik pacjenta
Niezbędnik pacjenta

Zakład Opiekuńczo-Leczniczy

Zakład Opiekuńczo-Leczniczy Odtwórz wideo

W zakładzie opiekuńczo-leczniczym pacjenci mogą przebywać do 6 miesięcy. Jest to bardzo istotne, gdyż osoby starsze często wymagają długoterminowego leczenia. Seniorzy są pod stałą opieką, mają ćwiczenia, rehabilitację oraz zajęcia manualne, dzięki nim...

Niezbędnik pacjenta

Zadbaj o swoje zdrowie!

Zadbaj o swoje zdrowie!

Odporność. Zadbaj o swoje zdrowie Dbając o odporność, chronisz się przed groźnymi chorobami.

Niezbędnik pacjenta

Zadbaj o zdrowie

Zadbaj o zdrowie

Zobacz, jak zadbać o siebie 30 maja w dzienniku Metro ukazała się publikacja "Zadbaj o zdrowie".

Niezbędnik pacjenta

Aplikacje medyczne

Aplikacje medyczne

Książki, czasopisma, notesy oraz inne „zwykłe" sposoby przy olbrzymich ilościach danych po prostu się nie sprawdzają. Dlatego coraz częściej w celu ogarnięcia tego wszystkiego lekarze używają po prostu swoich telefonów z zainstalowanymi odpowiednimi...

Niezbędnik pacjenta

Neuro TERAPIA

Neuro TERAPIA

Neuro TERAPIA - na ból kręgosłupa i stawów Żel Neuro TERAPIA z ekstraktem goździka korzennego leczy, łagodzi i zapobiega: bólom kręgosłupa, również wynikającym z dyskopatii, zwłaszcza części szyjnej i lędźwiowej, zespołom bólowym występującym w trakcie...

Niezbędnik pacjenta

Co się dzieje z twoim ciałem podczas lotu samolotem?

Co się dzieje z twoim ciałem podczas lotu samolotem?

Zmiany w trakcie lotu Przed nami czas urlopów i podróży samolotem. Wielu z nas podniebny lot kojarzy się z niestrawnością, bólami zębów i opuchlizną nóg. Myślisz, że tylko ty tak masz? Tego typu symptomy są zupełnie normalnym zjawiskiem - zarówno dla...

Niezbędnik pacjenta

Atlas anatomiczny

Atlas anatomiczny

Anatomia ludzkiej twarzy Kości czaszki pełnią funkcję ochronną dla struktur mózgowia. W swojej budowie są bardzo delikatne, tworzą rusztowanie dla początkowego odcinka dróg oddechowych oraz osłaniają gałkę oczną. Pomimo swej delikatności tworzą barierę...

Niezbędnik pacjenta

Hospicja dla dzieci

Hospicja dla dzieci Odtwórz wideo

Hospicja dla dzieci pełnią inną role, niż te dla osób dorosłych. Pomagają one w opiece nad ciężko chorymi, małymi pacjentami. Dziecko objęte leczenie hospicyjnym ma dostęp do nowoczesnych urządzeń i opieki lekarskiej. Dzięki temu może przebywać w domu,...