Świerzb nie wynika z braku higieny. Jak mikroskopijny pasożyt wywołuje uporczywy świąd?

Świerzb wywołuje mikroskopijne roztocze – świerzbowiec ludzki (Sarcoptes scabiei var. hominis). Samica mierzy od 0,3 do 0,45 mm, przez co jest niewidoczna gołym okiem.

Po zapłodnieniu drąży w warstwie rogowej naskórka wąskie korytarze (przesuwając się o kilka milimetrów na dobę) i składa w nich po 2–3 jaja dziennie. Wylęgłe larwy dojrzewają na powierzchni skóry, zamykając cykl życiowy. Dorosły pasożyt żyje w skórze człowieka od 4 do 6 tygodni, natomiast poza ciałem żywiciela ginie w temperaturze pokojowej zazwyczaj w ciągu 3 dni.

Do zakażenia dochodzi przede wszystkim poprzez bezpośredni i przedłużony kontakt skóry ze skórą (np. podczas wspólnego spania w łóżku, kontaktów intymnych czy opieki nad chorym). Świerzbowiec porusza się wolno, dlatego krótkie podanie dłoni czy przelotny uścisk zazwyczaj nie stwarzają zagrożenia.

Rzadziej do przeniesienia dochodzi przez świeżo używaną pościel, odzież lub ręczniki. Wbrew powszechnym mitom świerzb nie ma związku z zaniedbaniami higienicznymi – częste kąpiele nie usuwają pasożyta ukrytego w drążonych w naskórku korytarzach.

Uporczywy świąd nie jest bezpośrednim skutkiem mechanicznego drążenia korytarzy, lecz odpowiedzią immunologiczną organizmu. Układ odpornościowy rozpoznaje białka pasożyta, jego jaja oraz odchody, wyzwalając opóźnioną reakcję alergiczną.

Przebieg objawów w czasie:

• Pierwsze zakażenie: skóra potrzebuje od 2 do 6 tygodni, aby wytworzyć nadwrażliwość – w tym okresie osoba zakażona nie odczuwa świądu, ale już zaraża innych;
• Ponowne zakażenie: uczulony organizm reaguje gwałtownie, wywołując świąd już w ciągu 1–4 dni.

Świąd nasila się w nocy pod wpływem ciepła pościeli, które stymuluje aktywność pasożytów.

Świerzbowiec wybiera miejsca o cienkim i ciepłym naskórku. Najczęstsze lokalizacje zmian to:

• przestrzenie między palcami dłoni oraz zgięcia nadgarstków,
• fałdy pod pachami, okolice pępka, linia talii i pośladki,
• skóra narządów płciowych u mężczyzn oraz okolice brodawek sutkowych u kobiet.

Na skórze widoczne są korytarze świerzbowcowe (serpentynowate, perłowe linie długości kilku milimetrów), pęcherzyki, grudki oraz przeczosy (ślady po drapaniu). U niemowląt i małych dzieci zmiany mogą obejmować również dłonie, podeszwy stóp, twarz i owłosioną skórę głowy.

W środowiskach zamkniętych (domach opieki, akademikach, przedszkolach) świerzb rozprzestrzenia się wyjątkowo szybko. U osób z obniżoną odpornością (np. w przebiegu leczenia immunosupresyjnego, zakażenia HIV czy u seniorów) rozwija się tzw. świerzb norweski (postać hiperkeratotyczna).

Skóra pokrywa się wówczas grubymi, zrogowaciałymi strupami, w których żyją miliony roztoczy. Ta odmiana wykazuje skrajnie wysoką zakaźność i wywołuje ogniska zachorowań w placówkach.

Leczenie wymaga jednoczesnego poddania wszystkich domowników oraz partnerów seksualnych terapii, nawet jeśli nie wykazują jeszcze objawów świądu:

• Leczenie miejscowe - podstawę stanowi 5-procentowy krem z permetryną, nakładany na całe ciało od szyi w dół (u dzieci również na głowę) na 8–12 godzin i zmywany rano. Kurację powtarza się po 7 dniach, aby zniszczyć nowe roztocza wylęgłe z jaj. W ciężkich przypadkach stosuje się doustną iwermektynę.
• Postępowanie z tekstyliami - odzież, pościel i ręczniki należy wyprać w temperaturze minimum 60°C. Przedmioty, których nie można wyprać, wystarczy zamknąć w szczelnym worku foliowym na 3–4 dni – pozbawiony żywiciela pasożyt ginie.

Świerzb jest schorzeniem dermatologicznym, a nie dowodem braku higieny. Ze względu na kilkutygodniowy okres bezobjawowy łatwo rozprzestrzenia się wśród domowników. Wczesna diagnoza, równoczesne leczenie wszystkich osób z otoczenia pacjenta oraz właściwa dezynfekcja tekstyliów pozwalają szybko i skutecznie wyeliminować problem.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10909795/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK544306/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6473425/
4. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK544306/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10794788/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1215558/
7. CDC, https://www.cdc.gov/scabies/hcp/clinical-care/index.html