Podwyższone OB w wynikach krwi. Co dokładnie oznacza i kiedy wymaga leczenia?

Odczyn Biernackiego (OB) mierzy tempo, w jakim krwinki czerwone (erytrocyty) opadają na dno probówki w ciągu jednej godziny. Wynik podaje się w milimetrach na godzinę (mm/h). W warunkach fizjologicznych krwinki noszą ładunek ujemny, przez co odpychają się od siebie i opadają powoli.

Gdy w osoczu rośnie stężenie białek ostrej fazy (głównie fibrynogenu i immunoglobulin), neutralizują one ładunek krwinek. Erytrocyty zaczynają wówczas łączyć się ze sobą w charakterystyczne słupki, które ze względu na większy ciężar opadają znacznie szybciej. Metodę tę pod koniec XIX wieku opisał polski lekarz Edmund Biernacki – mimo swojej prostoty, do dziś stanowi cenne, tanie i szybkie narzędzie wstępnej diagnostyki.

Wynik OB odczytuje się zawsze w odniesieniu do płci i wieku, ponieważ nie istnieje jedna uniwersalna granica:

• kobiety do 50. roku życia: do 20 mm/h (po 50. roku życia: do 30 mm/h),
• mężczyźni do 50. roku życia: do 15 mm/h (po 50. roku życia: do 20 mm/h).

Po pięćdziesiątce granice przesuwają się wyżej, a można to wyliczyć za pomocą wzoru Millera. Górną normę u mężczyzny otrzymuje się z podzielenia wieku przez 2, a u kobiety z dodania do wieku 10 i podzielenia przez 2. Dla 60-latka daje to 30, a dla kobiety w tym samym wieku 35.

Kobiety mają naturalnie wyższe OB przez całe życie, głównie przez wyższe stężenie fibrynogenu, które jest powiązane z estrogenami. Dlatego u starszej pacjentki wynik rzędu lekko ponad 30 milimetrów nie musi świadczyć o chorobie.

Podwyższenie wskaźnika OB jest odpowiedzią organizmu na stan zapalny, w przebiegu którego wątroba intensyfikuje produkcję białek ostrej fazy. Do wzrostu tempa opadania krwinek przyczynia się również spadek poziomu albumin – białek, które w stanie zdrowia przeciwdziałają zlepianiu się erytrocytów.

Warto pamiętać, że OB jest badaniem nieswoistym – informuje o obecności procesu zapalnego, ale nie wskazuje jego dokładnej lokalizacji ani przyczyny. Ponadto reakcja OB jest opóźniona: wskaźnik rośnie w ciągu 24–48 godzin od wystąpienia bodźca i opada powoli, utrzymując się na podwyższonym poziomie jeszcze przez długi czas po wyleczeniu.

Podwyższone OB nie zawsze świadczy o ciężkiej chorobie. Istnieje szereg fizjologicznych i niegroźnych przyczyn wzrostu tego parametru:

• Ciąża i połóg – stężenie fibrynogenu rośnie naturalnie, a w III trymestrze ciąży OB może sięgać nawet 70 mm/h, co jest stanem prawidłowym;
• Pospolite infekcje – przeziębienie, zapalenie zatok czy infekcja dróg moczowych;
• Anemia (niedokrwistość) – mniejsza liczba krwinek w probówce zmniejsza opór, sprawiając, że opadają one szybciej niezależnie od stanu zapalnego;
• Inne czynniki – otyłość, miesiączka, urazy oraz przyjmowanie leków (np. doustnej antykoncepcji).

Szczególnej uwagi wymagają wartości bardzo wysokie, przekraczające 100 mm/h, które stanowią bezwzględne wskazanie do diagnostyki lekarskiej. Trzycyfrowe wyniki OB mogą towarzyszyć:

• ciężkim zakażeniom bakteryjnym (np. zapaleniu płuc, gruźlicy, zapaleniu kości),
• układowym chorobom tkanki łącznej i chorobom autoimmunologicznym (reumatoidalnemu zapaleniu stawów, toczniowi układowemu, polimialgii reumatycznej czy olbrzymiokomórkowemu zapaleniu tętnic),
• chorobom nowotworowym, ze szczególnym uwzględnieniem szpiczaka mnogiego (nowotworu szpiku produkującego ogromne ilości białek patologicznych).

Bardzo wysokim wartościom OB towarzyszą zazwyczaj objawy ogólne: nieuzasadniony spadek masy ciała, zlewne nocne poty, utrzymująca się gorączka czy bóle kości.

Lekarze często zlecają oznaczenie OB równolegle z CRP (białkiem C-reaktywnym). Choć oba parametry informują o stanie zapalnym, różnią się dynamiką i specyfiką.

• CRP jest białkiem produkowanym przez wątrobę i oznacza się je bezpośrednio, dlatego reakcja jest szybka. Jego stężenie rośnie już po 6–12 godzinach od początku infekcji i równie szybko spada po wygaszeniu stanu zapalnego. Nie zależy od płci, wieku ani anemii, stanowiąc świetny wskaźnik ostrego zapalenia.
• OB reaguje wolniej i długo utrzymuje się na podwyższonym poziomie. Ze względu na swoją charakterystykę lepiej nadaje się do monitorowania przewlekłych chorób zapalnych.

Oznaczenie obu parametrów jednocześnie daje pełniejszy obraz kliniczny.

Pojedynczy, umiarkowanie podwyższony wynik OB bez towarzyszących objawów chorobowych nie powinien wywoływać paniki. Najczęściej zaleca się powtórzenie badania po upływie kilku tygodni, gdyż przejściowe odczyny po przebytych infekcjach ustępują samoistnie.

Wynik OB zawsze należy interpretować w połączeniu z wywiadem lekarskim, badaniem fizykalnym oraz innymi parametrami krwi (morfologią i CRP). Niewyjaśniony, utrzymujący się wzrost OB wymaga skonsultowania się z lekarzem rodzinnym.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557485/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1546487/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519570/
4. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557485/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10390174/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK333366/
7. AAFP, https://www.aafp.org/afp/1999/1001/p1443