Powiększone węzły chłonne i guzki na szyi. Co oznaczają i kiedy udać się do lekarza?

Węzły chłonne to owalne skupiska tkanki odpornościowej, stanowiące naturalne filtry dla przepływającej chłonki. Zawarte w nich limfocyty oraz makrofagi wyłapują i niszczą drobnoustroje. Podczas walki z patogenem limfocyty gwałtownie się namnażają, co powoduje powiększenie węzła.

W obrębie głowy i szyi znajduje się około 300 węzłów chłonnych – od rejonu podżuchwowego, przez boki szyi i kark, aż do obszaru nadobojczykowego. Prawidłowy węzeł chłonny u dorosłego ma zazwyczaj średnicę poniżej 1 cm w osi krótkiej. U dzieci lekko powiększone, miękkie węzły są zjawiskiem powszechnym i zazwyczaj niegroźnym.

Najczęstszą przyczyną powiększenia węzłów szyjnych są wirusowe i bakteryjne infekcje górnych dróg oddechowych:

• Odczynowy węzeł chłonny - w przebiegu przeziębienia jest miękki, przesuwalny i bolesny przy ucisku. Po ustąpieniu infekcji wraca do normy w ciągu kilku tygodni.
• Angina paciorkowcowa - wywołuje silny ból gardła, gorączkę oraz powiększenie i bolesność węzłów pod kątem żuchwy.
• Mononukleoza zakaźna (EBV) - powoduje powiększenie głównie tylnych węzłów szyjnych oraz śledziony. Ze względu na ryzyko pęknięcia powiększonej śledziony pacjentom zaleca się unikanie sportów kontaktowych przez pierwsze 4 tygodnie choroby.

Ropne zapalenie węzła wywołane gronkowcem lub paciorkowcem objawia się dodatkowo zaczerwienieniem i ociepleniem skóry, co wymaga podania antybiotyku.

Powiększenie węzłów chłonnych może wynikać z rzadszych czynników zakaźnych i ogólnoustrojowych. Choroba kociego pazura (Bartonella henselae), przenoszona przez młode koty, wywołuje powiększenie węzła w rejonie zadrapania, które utrzymuje się od miesiąca do kilku miesięcy. Toksoplazmoza po spożyciu niedogotowanego mięsa lub kontakcie z odchodami kotów powoduje powiększenie węzłów na karku.

Powiększenie węzłów pachowych i nadobojczykowych bywa też obserwowane po szczepieniach (np. preparatami mRNA) oraz przy przyjmowaniu niektórych leków (np. fenytoiny). Ponadto objaw ten występuje w przebiegu gruźlicy narządowej, sarkoidozy czy tocznia rumieniowatego.

Nie każde wyczuwalne zgrubienie na szyi jest węzłem chłonnym. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się inne struktury:

• Guzki tarczycy - zlokalizowane w dolnej, przedniej części szyi, charakterystycznie unoszące się podczas przełykania śliny;
• Torbiele wrodzone (pośrodkowe lub boczne szyi) - zmiany wypełnione płynem, ujawniające się w dzieciństwie lub u młodych dorosłych (u osób po 40. roku życia zmiana imitująca torbiel boczną wymaga wykluczenia przerzutu raka gardła powiązanego z HPV);
• Kamica ślinianki podżuchwowej - kamienie ślinowe powodują ból i obrzęk pod żuchwą podczas spożywania posiłków;
• Tłuszczaki - łagodne, miękkie i niebolesne guzki z tkanki tłuszczowej.

Bolesność węzła świadczy zazwyczaj o szybkim rozciąganiu jego torebki w przebiegu stanu zapalnego. Z kolei brak bolesności i twarda konsystencja, zrośnięta z otoczeniem, nasuwają podejrzenie przerzutu nowotworowego, podczas gdy konsystencja twardo-elastyczna (gumowata) bywa objawem chłoniaka.

Zgodnie z wytycznymi laryngologicznymi czujność onkologiczną powinien wzbudzić węzeł o średnicy powyżej 1,5 cm, utrzymujący się ponad 2 tygodnie bez cech infekcji, a także tworzenie tak zwanych pakietów (zlepionych ze sobą węzłów). Szczególnej uwagi wymaga wyczuwalny węzeł nadobojczykowy (np. węzeł Virchowa po lewej stronie), który może sygnalizować nowotwór jamy brzusznej.

Wizyta u lekarza jest bezwzględnie konieczna w przypadku wystąpienia tak zwanych objawów B (ogólnoustrojowych): gorączki powyżej 38°C bez wyraźnej przyczyny infekcyjnej, zlewnych nocnych potów wymagających zmiany odzieży, nieuzasadnionego spadku masy ciała o ponad 10 proc. w ciągu 6 miesięcy.

Niepokojące są również:

• świąd skóry,
• ból węzłów po spożyciu alkoholu (charakterystyczny dla części chorych na ziarnicę złośliwą),
• chrypka trwająca ponad 3 tygodnie,
• niegojące się owrzodzenie w jamie ustnej,
• dysfagia (trudności w połykaniu),
• jednostronny ból ucha.

Warto pamiętać, że nowotwory gardła wywoływane przez wirusa HPV mogą rozwijać się u osób niepalących, zaczynając się od niebolesnego guzka na szyi. Statystyki POZ uspokajają jednak – u pacjentów zgłaszających się z powiększonym węzłem choroba nowotworowa jest rozpoznawana u około 1–4 proc. badanych.

Podstawą diagnostyki są badanie palpacyjne oraz badania krwi (morfologia z rozmazem, CRP, wymaz z gardła czy serologia w kierunku EBV i toksoplazmozy). Kluczowym badaniem obrazowym jest USG szyi – owalny kształt i widoczna wnęka tłuszczowa sugerują zmianę łagodną, natomiast okrągły kształt i brak wnęki wymagają dalszej diagnostyki.

W przypadku podejrzenia choroby nowotworowej lekarz wystawia kartę DiLO, kierując pacjenta na tomografię komputerową, rezonans magnetyczny lub biopsję (cienkoigłową/gruboigłową). Do pełnego rozpoznania chłoniaka konieczne jest zazwyczaj chirurgiczne pobranie całego węzła chłonnego. Wytyczne stanowczo odradzają empiryczne stosowanie antybiotyków "na wszelki wypadek", gdyż opóźnia to postawienie właściwego rozpoznania.

Powiększony węzeł chłonny jest w większości przypadków dowodem na prawidłową reakcję obronną organizmu na przebyte zakażenie. Jeśli jednak guzek jest twardy, nieruchomy, ma średnicę powyżej 1,5 cm lub towarzyszą mu osłabienie, gorączka i nocne poty, nie należy zwlekać z konsultacją lekarską.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7123625/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7135029/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7089441/
4. AAFP, https://www.aafp.org/afp/2015/0515/p698.pdf
5. AAFP, https://www.aafp.org/afp/2016/1201/p896