Seler zbija ciśnienie? Naukowcy ujawniają prawdę o soku

Popularność selera w kontekście regulacji ciśnienia zapoczątkował związek organiczny o nazwie 3-n-butyloftalid (3nB), odpowiadający za charakterystyczny zapach tej rośliny. Badania na modelach zwierzęcych wykazały, że substancja ta wywołuje rozkurcz mięśni gładkich naczyń krwionośnych, co prowadziło do spadku ciśnienia tętniczego o 12–14 procent.

Modę na picie soku z selera na czczo rozpropagowały później osoby znane z mediów społecznościowych. Szybko jednak zaczęto bezrefleksyjnie przekładać wyniki badań laboratoryjnych na zwierzętach na zdrowie ludzi. Sama łodyga selera dostarcza zaledwie około 14 kcal w 100 gramach i w 95 procentach składa się z wody – traktowanie jej jak zamiennika leków jest więc sporym nadużyciem.

To tu leży sedno całego nieporozumienia. Najlepiej udokumentowane badania kliniczne z udziałem ludzi opierają się na standaryzowanym wyciągu z nasion selera w kapsułkach, a nie na świeżych łodygach czy soku. Nasiona stanowią niezwykle skoncentrowane źródło ftalidów (w tym 3nB) – zawarta w małej kapsułce dawka jest praktycznie nieosiągalna do spożycia w tradycyjnej diecie.

W próbie klinicznej z 2022 r. pacjenci przyjmowali dziennie około 1,34 g wyciągu z nasion. Aby dostarczyć porównywalną ilość substancji czynnej z surowych łodyg, trzeba by zjeść ich ogromne, nierealne porcje. Nasiona i łodygi to dwie zupełnie inne postaci tej samej rośliny o odmiennym stężeniu związków aktywnych.

Wyniki badania z 2022 r. okazały się obiecujące, jednak wymagają chłodnej analizy. W próbie wzięło udział 52 pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, a pomiary prowadzono metodą całodobowego monitorowania ciśnienia (ABPM). Wyciąg z nasion stosowano jako dodatek do standardowej farmakoterapii, a nie jej zamiennik.

W grupie przyjmującej ekstrakt ciśnienie skurczowe spadło średnio ze 141 do 130 mmHg, a rozkurczowe z 92 do 84 mmHg. Poprawił się też poziom cukru na czczo oraz profil lipidowy. Ograniczeniem badania była jednak niewielka grupa badana oraz krótki, 4-tygodniowy czas obserwacji. Wynik dotyczy skoncentrowanego wyciągu, więc nie dowodzi tego samego dla surowego warzywa.

Jeden z głównych mechanizmów działania wyciągu z nasion selera polega na blokowaniu kanałów wapniowych. Do skurczu naczyń krwionośnych niezbędny jest napływ jonów wapnia do wnętrza komórek mięśniowych. Wyciąg ogranicza ten proces, sprawiając, że ściany naczyń ulegają rozluźnieniu.

Dodatkowo nasiona selera wykazują łagodne działanie moczopędne – pobudzają nerki do wydalania nadmiaru sodu i wody. Zmniejsza to objętość krwi krążącej w naczyniach i obniża napór na ściany tętnic. Efekt ten jest jednak znacznie słabszy niż w przypadku leków moczopędnych przepisywanych przez lekarza. Oba mechanizmy uzupełniają się, wspólnie obniżając wartości ciśnienia.

Świeża łodyga również wspiera układ krążenia, choć w łagodniejszym stopniu. W 100 g selera naciowego znajduje się średnio 260 mg potasu przy 80 mg sodu (potasu jest więc ponad trzykrotnie więcej). Potas nasila wydalanie sodu przez nerki, co sprzyja spadkom ciśnienia.

Ponadto seler należy do warzyw bogatych w azotany, które w organizmie przekształcają się w tlenek azotu - cząsteczkę rozszerzającą naczynia krwionośne. Należy jednak zachować odpowiednią perspektywę: seler zawiera więcej sodu niż większość warzyw, a potasu ma znacznie mniej niż banany czy awokado. Jego wpływ na regulację ciśnienia jest zauważalny, ale umiarkowany.

Standaryzowany wyciąg z badań dostarczał skoncentrowaną dawkę 3-n-butyloftalidu w małej kapsułce. Świeża łodyga zawiera go znacznie mniej, dlatego zwykła porcja w sałatce nie odtworzy dawki terapeutycznej.

Rozsądne dzienne spożycie to 2–3 łodygi (ok. 80-120 g). Szklanka soku powstaje z około 400 g warzywa, lecz nawet taka ilość nie dorówna stężeniu zawartemu w kapsułkach z nasion. Dlatego seler warto traktować jak element diety przyjaznej ciśnieniu, a nie zamiennik leku. Największą korzyść przynosi zastąpienie nim słonych, przetworzonych przekąsek.

Seler nie jest warzywem odpowiednim dla każdego:

• Silne właściwości alergizujące. Jest jednym z najczęstszych alergenów pokarmowych. U osób uczulonych może wywołać gwałtowną reakcję anafilaktyczną, obrzęk i duszność.
• Fototoksyczność. Seler zawiera furanokumaryny – związki uwrażliwiające skórę na promieniowanie UV. Kontakt soku ze skórą w połączeniu ze słońcem może prowadzić do powstania oparzeń i pęcherzy (fitofotodermatozy).
• Interakcje i przeciwwskazania. Skoncentrowany wyciąg z nasion selera wymaga ostrożności u osób z chorobami nerek oraz przyjmujących leki moczopędne ze względu na ryzyko interakcji. Wyciągu z nasion odradza się także kobietom w ciąży, ponieważ zawarte w nim związki mogą stymulować skurcze macicy.

Seler naciowy wspiera zdrową dietę, ale nie działa jak lek na nadciśnienie. Najlepsze dowody naukowe u ludzi dotyczą skoncentrowanego wyciągu z nasion, a nie łodygi lub soku. Warto traktować go jako smaczny dodatek sprzyjający ograniczeniu soli w diecie. Osoby z nadciśnieniem powinny trzymać się zaleceń lekarza, a seler potraktować jako naturalne wsparcie.

Źródła:

1. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23735001/
2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35624525/
3. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35624525/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7885007/
5. USDA,https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169988/nutrients
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12321563/
7. Drugs.com, https://www.drugs.com/npp/celery.html