Ciągle czegoś zapominasz? Przyczyna nie zawsze wynika z wieku

Słowo "skleroza" pochodzi od greckiego skleros (twardy) i w medycynie oznacza stwardnienie tkanki. Dawniej starcze zaburzenia pamięci łączono z miażdżycą naczyń mózgowych, stąd utrwaliło się to potoczne określenie.

Współczesna medycyna nie używa jednak terminu "skleroza" do opisywania problemów z pamięcią. Drobne zapominanie nazwisk czy numerów telefonów to zjawisko fizjologiczne. Mózg przetwarza gigantyczne ilości bodźców i celowo odrzuca niepotrzebne informacje, chroniąc się przed przeciążeniem oraz porządkując pamięć.

Podczas snu mózg porządkuje informacje zebrane w ciągu dnia. W fazie wolnofalowej (śnie głębokim) nowe wspomnienia przenoszą się z hipokampa do kory mózgowej, tworząc trwałe ślady pamięciowe. Z kolei faza REM, w której mają miejsce marzenia senne, odpowiada za przetwarzanie emocji i łączenie faktów.

Dorosły człowiek potrzebuje 7–9 godzin snu na dobę. Już jedna zarwana noc potrafi obniżyć zdolność zapamiętywania nowych treści o kilkadziesiąt procent. Przewlekły deficyt snu osłabia koncentrację oraz utrudnia sprawne wydobywanie zapamiętanych informacji.

Na kondycję mózgu duży wpływ ma codzienna dieta

• Witamina B12 (kobalamina) – chroni osłonki mielinowe nerwów i umożliwia prawidłowe przewodzenie sygnałów. Jej niedobór (częsty u seniorów i wegan) wywołuje zaburzenia pamięci i parestezje.
• Kwasy omega-3 (zwłaszcza DHA) – budują błony komórkowe neuronów i usprawniają ich komunikację (obecne w tłustych rybach morskich).
• Witamina D – jej receptory znajdują się bezpośrednio w tkance nerwowej, a jej właściwy poziom wspiera prawidłowe funkcjonowanie mózgu i procesy poznawcze.
• Żelazo – odpowiada za właściwe dotlenienie tkanki mózgowej; jego niedobór prowadzi do anemii, spowolnienia procesów myślowych, problemów z koncentracją oraz stałego zmęczenia.

Pamięć osłabia także odwodnienie oraz niedoczynność tarczycy.

Długotrwałe napięcie nerwowe wywołuje przewlekły wyrzut kortyzolu. Hormon ten w nadmiarze niszczy neurony w hipokampie – strukturze kluczowej dla zapamiętywania nowych informacji – oraz hamuje powstawanie nowych połączeń synaptycznych.

Dodatkowo stres przeciąża pamięć roboczą (krótkotrwały "notatnik" mózgu). Ciągła rozproszona uwaga sprawia, że mózg nie rejestruje szczegółów i trudniej mu oddzielić informacje ważne od błahych.

Mózg zużywa około 20 proc. całej energii organizmu, a jego głównym paliwem jest glukoza (ok. 120 g dziennie). Wyjątkowo szkodliwe są dla niego gwałtowne wahania glikemii. Spożycie cukrów prostych powoduje szybki skok glukozy, po którym następuje wyrzut insuliny i tzw. reaktywna hipoglikemia.

Objawia się ona mgłą mózgową, sennością i spadkiem koncentracji. Stabilne źródło energii dla mózgu stanowią węglowodany złożone (pełne ziarna, strączki, warzywa), z których błonnik spowalnia wchłanianie cukru.

Regularny ruch to jeden z najlepiej udokumentowanych sposobów na wsparcie funkcji poznawczych. Wysiłek fizyczny poprawia ukrwienie i dotlenienie mózgu oraz stymuluje wydzielanie czynnika BDNF (brain-derived neurotrophic factor). Białko to odżywia neurony, stymuluje neuroplastyczność i wspiera powstawanie nowych połączeń.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca minimum 150 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo. Wystarczy szybki marsz, domowy aerobik lub jazda na rowerze przez pół godziny pięć razy w tygodniu. Utrzymywanie aktywności fizycznej sprzyja zachowaniu objętości hipokampa, spowalniając jego naturalne wicie z wiekiem.

Należy odróżnić fizjologiczne zapominanie od objawów mogących świadczyć o rozwoju schorzeń otępiennych lub łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI). Niepokojące sygnały to:

• gubienie się w znanych miejscach i trudności z wykonywaniem codziennych czynności,
• powtarzanie tych samych pytań w krótkim odstępie czasu,
• zapominanie niedawnych wydarzeń i trudności w doborze prostych słów.

Wczesna diagnostyka jest kluczowa, gdyż część przyczyn pogorszenia pamięci – np. niedoczynność tarczycy, niedobór witaminy B12 czy depresja – jest w pełni odwracalna.

Potoczna "skleroza" rzadko jest wyrokiem wynikającym z wieku. Najczęściej stanowi wypadkową odwracalnych czynników: niedoboru snu, przewlekłego stresu, złej diety i braku ruchu. Zadbaj o regenerację, zbilansowane posiłki i aktywność fizyczną, a w przypadku utrzymujących się problemów z pamięcią skonsultuj się z lekarzem.

Źródła:

1. Ovid, https://www.ovid.com/jnls/hhmi/fulltext/10.4103/hm.hm_4_16~updates-in-vascular-dementia
2. Nature Neuroscience, https://walkerlab.berkeley.edu/reprints/Walker_NatureNeurosci_2007.pdf
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9736259/
4. Exploration of Neuroscience, https://www.explorationpub.com/Journals/en/Article/10068
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3900881/
6. PNAS, https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1015950108
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5772157/