Cukrzyca może rozwijać się latami bez objawów. "Niestety w momencie rozpoznania niemal połowa pacjentów ma już powikłania"

Prof. Januszem Gumprecht, prezes elekt Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.Prof. Januszem Gumprecht, prezes elekt Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.
Źródło zdjęć: © materiały prasowe

Wywiad z prof. Januszem Gumprechtem, diabetologiem, kierownikiem Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, prezesem elektem Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

Cukrzycę można skutecznie leczyć i dzięki nowoczesnym technologiom, w tym systemom monitorowania stężenia glukozy, dobrze dobranym lekom i modyfikacji stylu życia, z chorobą można żyć długo, zachowując dobrą jakość życia. Niestety – cukrzyca typu 2 może rozwijać się przez wiele lat podstępnie, nie dając charakterystycznych objawów. W tym czasie podwyższone stężenie glukozy stopniowo uszkadza naczynia krwionośne i narządy, zwiększając ryzyko poważnych powikłań. Dlatego tak istotne są regularne badania przesiewowe, odpowiednio wczesne rozpoznanie choroby i właściwie dobrany schemat leczenia. Jak podkreśla prof. Janusz Gumprecht, współczesna diabetologia coraz większy nacisk kładzie nie tylko na kontrolę glikemii, ale przede wszystkim na ochronę serca, nerek i innych narządów. Ważną rolę odgrywają w tym nowoczesne terapie oraz systemy ciągłego monitorowania stężenia glukozy (CGM).

Cukrzyca należy do najczęstszych chorób przewlekłych, a liczba osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej pozostaje dużym wyzwaniem dla systemu ochrony zdrowia. Jak Pan Profesor ocenia sytuację diabetologiczną w Polsce? Co powinniśmy wiedzieć o skali tego problemu?

Prof. Janusz Gumprecht: Cukrzyca, obok otyłości, stanowi jedno z kluczowych wyzwań zdrowotnych XXI wieku – zarówno w Polsce, jak i na świecie. Mimo coraz lepszych możliwości diagnostycznych i terapeutycznych liczba osób z zaburzeniami metabolizmu glukozy nie maleje, a wręcz przeciwnie – kolejne prognozy epidemiologiczne wskazują, że problem narasta.

Jednym z największych wyzwań jest nadal zbyt późne rozpoznawanie cukrzycy typu 2. Ponadto moment rozpoznania nie jest początkiem choroby, gdyż zaburzenia metabolizmu glukozy pojawiają się dużo wcześniej – pięć, siedem, a nawet dziesięć lat przed postawieniem diagnozy. W konsekwencji niemal połowa pacjentów w momencie rozpoznania ma już powikłania. Szacuje się ponadto, że co najmniej 30 proc. osób z cukrzycą w Polsce pozostaje niezdiagnozowanych, a więc nie otrzymuje odpowiedniego leczenia.

Musimy zwiększać świadomość społeczną dotyczącą czynników ryzyka i znaczenia badań przesiewowych. Do istotnych czynników ryzyka zaliczyć należy przede wszystkim nadwagę lub otyłość, choroby układu sercowo-naczyniowego, występowanie cukrzycy w rodzinie, stan przedcukrzycowy w poprzednim badaniu, przebytą cukrzycę ciążową, zaburzenia gospodarki lipidowej, nadciśnienie tętnicze, małą aktywność fizyczną czy też palenie tytoniu. Wczesne wykrycie zaburzeń metabolizmu glukozy pozwala szybciej wdrożyć odpowiednie postępowanie i ograniczyć ryzyko wystąpienia powikłań.

Cukrzyca przez długi czas może nie dawać charakterystycznych objawów. Na jakie sygnały organizmu powinniśmy zwrócić uwagę i kto powinien szczególnie pamiętać o regularnym badaniu stężenia glukozy we krwi? Jakie znaczenie ma wczesne rozpoznanie choroby?

To choroba, która przez długi czas może przebiegać bezobjawowo. Brak odczuwalnych dolegliwości nie oznacza jednak, że podwyższone stężenie glukozy nie wpływa niekorzystnie na organizm.

Do sygnałów, które powinny zwrócić naszą uwagę, należą niewyjaśnione zmęczenie i osłabienie, mniejsza wydolność fizyczna, częstsze oddawanie moczu, skłonność do infekcji czy pojawiające się zmiany skórne. Nie są to objawy charakterystyczne wyłącznie dla cukrzycy, ale jeśli występują, warto skonsultować się z lekarzem i sprawdzić stężenie glukozy.

Kluczowe znaczenie ma również profilaktyka. Badanie w kierunku cukrzycy powinno być wykonywane co trzy lata u osób po 45. roku życia. Natomiast osoby z wymienionymi wcześniej czynnikami ryzyka cukrzycy typu 2 powinny poddawać się takiej kontroli raz w roku, niezależnie od wieku.

Wczesne rozpoznanie pozwala wdrożyć odpowiednie zmiany w zakresie stylu życia, a także optymalne, dopasowane indywidualnie, leczenie farmakologiczne. Dzięki temu możemy ograniczać ryzyko powstania powikłań lub spowalniać ich postęp, jeśli już się pojawiły.

Na rozwój cukrzycy typu 2 wpływają między innymi nadmierna masa ciała, sposób odżywiania, mała aktywność fizyczna i predyspozycje genetyczne. Na ile zmiana stylu życia może zmniejszyć ryzyko zachorowania? Które działania profilaktyczne mają największe znaczenie?

Ogromne znaczenie ma zdrowe, zbilansowane odżywianie. Jednym z najlepiej rekomendowanych modeli żywienia jest dieta śródziemnomorska. Istnieją również popularne, bardziej restrykcyjne diety, na przykład niskoenergetyczne czy ketogeniczne, które mogą prowadzić do redukcji masy ciała. Nie są one jednak odpowiednie dla wszystkich ani do długotrwałego stosowania. Jeśli są stosowane, powinny być dostosowane do indywidualnej sytuacji pacjenta i prowadzone pod kontrolą specjalisty. Zdecydowanie należy unikać restrykcyjnych diet u dzieci i młodzieży w okresie wzrostu.

Drugim ważnym elementem jest regularna aktywność fizyczna. U osób dorosłych zaleca się co najmniej 150 minut aktywności tygodniowo. U osób, które mają odpowiednią wydolność i możliwości zdrowotne, zwiększenie tego czasu nawet do 300 minut tygodniowo może przynosić dodatkowe korzyści, między innymi w zakresie ryzyka sercowo-naczyniowego.

Najważniejsza jest regularność. Aktywność podejmowana sporadycznie nie zastąpi systematycznego ruchu. Odpowiednia dieta i aktywność fizyczna pomagają kontrolować masę ciała, ciśnienie tętnicze i parametry gospodarki lipidowej, a tym samym zmniejszać ryzyko cukrzycy oraz jej powikłań.

Dlaczego dobre wyrównanie cukrzycy jest tak ważne?

Cukrzyca jest podstępna, ponieważ może przez długi czas nie dawać objawów, a jednocześnie podwyższone stężenie glukozy niekorzystnie wpływa na naczynia krwionośne i narządy. To właśnie powikłania w dużej mierze odpowiadają za pogorszenie jakości życia pacjentów i zwiększone ryzyko przedwczesnej śmierci.

Mówimy zarówno o powikłaniach mikronaczyniowych, jak i makronaczyniowych. Cukrzyca może prowadzić do uszkodzenia siatkówki, które jest jedną z najważniejszych przyczyn utraty wzroku, oraz do uszkodzenia nerek, mogącego skutkować koniecznością leczenia nerkozastępczego – dializoterapii lub przeszczepienia nerki. Kolejnym poważnym problemem jest stopa cukrzycowa – niestety najczęstsza przyczyna nieurazowych obwodowych amputacji kończyn. W oczach pacjentów najbardziej spektakularnymi powikłaniami pozostają powikłania sercowo-naczyniowe, w tym zawały serca i udary mózgu.

Szacuje się, że cukrzyca wiąże się ze skróceniem oczekiwanej długości życia o około sześć lat w porównaniu z populacją ogólną. Jeśli występują powikłania dotyczące dużych naczyń, takie jak udar czy choroba sercowo-naczyniowa, różnica może przekraczać 12 lat.

Dlatego celem leczenia nie jest wyłącznie obniżenie stężenia glukozy. Chodzi przede wszystkim o zmniejszenie ryzyka wystąpienia powikłań narządowych lub, jeżeli już są obecne, spowolnienie ich postępu. Właściwe wyrównanie cukrzycy, połączone z normalizacją ciśnienia tętniczego, parametrów lipidowych, redukcją masy ciała oraz odpowiednią ochroną układu sercowo-naczyniowego, nerek i wątroby, ma zasadnicze znaczenie dla zdrowia pacjenta.

Jak zmienia się leczenie cukrzycy dzięki nowoczesnym technologiom i postępowi farmakoterapii?

Przez wiele lat leczenie cukrzycy koncentrowało się przede wszystkim na obniżaniu stężenia glukozy. Dziś wiemy, że takie podejście nie wyczerpuje wszystkich możliwości terapeutycznych.

Przełom przyniosły badania oceniające wpływ nowoczesnych leków na układ sercowo-naczyniowy i inne narządy. Szczególne znaczenie mają dwie grupy leków: inhibitory SGLT2, potocznie nazywane flozynami, oraz terapie oparte na GLP-1. Wykazano, że ich korzyści wykraczają daleko poza samą kontrolę glikemii – obejmują również ochronę narządów, a w odpowiednich grupach pacjentów także zmniejszenie ryzyka innych niekorzystnych zdarzeń zdrowotnych.

U osób z wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym terapie te powinny być uwzględniane zgodnie z aktualnymi zaleceniami, niezależnie od wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c) – która pozostaje ważnym wskaźnikiem kontroli cukrzycy – czy też od stosowania metforminy.

Nie oznacza to, że kontrola glikemii straciła na znaczeniu. Szczególnie ważne jest szybkie osiągnięcie celu terapeutycznego w tym zakresie zaraz po rozpoznaniu choroby. Wczesna i skuteczna interwencja może przynosić długofalowe korzyści, w tym także sercowo-naczyniowe. Zmieniło się natomiast nasze podejście do leczenia: od koncentrowania się wyłącznie na glukozie przeszliśmy do kompleksowej ochrony narządowej.

Co mówią tegoroczne zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego dotyczące monitorowania glikemii? Czy systemy CGM mogą przynosić korzyści nie tylko osobom z cukrzycą typu 1 i pacjentom stosującym intensywną insulinoterapię, lecz także osobom z cukrzycą typu 2 przyjmującym insulinę w mniejszej liczbie wstrzyknięć?

Systemy ciągłego monitorowania stężenia glukozy (CGM) stały się jednym z istotnych filarów nowoczesnego leczenia cukrzycy. Początkowo traktowano je przede wszystkim jako narzędzie uzupełniające pomiar hemoglobiny glikowanej HbA1c w zakresie monitorowania, dostarczające dodatkowych informacji o zmienności glikemii i służące zmniejszeniu ryzyka hipoglikemii. Obecnie wiemy, że ich rola jest znacznie szersza.

Systemy CGM pomagają pacjentom obserwować zarówno wysokie, jak i niskie wartości glukozy oraz śledzić kierunek i tempo zmian jej stężenia. Dzięki alarmom, a także funkcjom przewidywania zmian, zwiększają bezpieczeństwo terapii i ułatwiają odpowiednie reagowanie na ryzyko hipo- lub hiperglikemii. Dostarczają również informacji, które pomagają lepiej dostosować codzienne nawyki żywieniowe i styl życia, a także zwiększają motywację do kontynuowania leczenia.

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego systemy te mają zastosowanie w różnych grupach pacjentów. Szczególne znaczenie mają u dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, osób z nieświadomością hipoglikemii oraz pacjentów leczonych wielokrotnymi wstrzyknięciami insuliny. Coraz większą uwagę zwraca się również na osoby z cukrzycą typu 2, które nie stosują intensywnej insulinoterapii.

To istotna zmiana, ponieważ korzyści z monitorowania stężenia glukozy nie ograniczają się do osób przyjmujących insulinę w wielu wstrzyknięciach dziennie. Systemy CGM mogą być i są pomocne także u osób stosujących dwa wstrzyknięcia lub nawet jedno wstrzyknięcie insuliny na dobę, a także u osób leczonych bez użycia insuliny.

Monitorowanie glukozy może wspierać samokontrolę, pomagać w ocenie skutków codziennych wyborów i ułatwiać podejmowanie decyzji terapeutycznych. W przypadku osób starszych dodatkową korzyścią jest możliwość zdalnego udostępniania danych bliskim lub zespołowi terapeutycznemu, co może zwiększać bezpieczeństwo leczenia i ułatwiać optymalne dopasowanie schematu terapeutycznego.

Wraz z rozwojem technologii zmienia się podejście do monitorowania cukrzycy. Jak ocenia Pan Profesor dostępność systemów CGM w Polsce, również w kontekście refundacji? Co należałoby zmienić, aby pacjenci mogli w większym stopniu korzystać z możliwości, jakie daje nowoczesne monitorowanie glukozy?

Nowoczesne technologie wiążą się z kosztami, podobnie jak innowacyjne terapie farmakologiczne. Dlatego istotnym zagadnieniem pozostaje nie tylko ich dostępność, lecz także zakres refundacji.

Obecnie możliwości refundacji systemów CGM są uzależnione od określonych kryteriów. Obejmują między innymi osoby z cukrzycą typu 1, ale także pacjentów z cukrzycą typu 2 wymagających intensywnej insulinoterapii, czyli stosujących co najmniej trzy wstrzyknięcia insuliny na dobę. Refundacja dotyczy również wybranych innych sytuacji klinicznych, między innymi cukrzycy w okresie ciąży i połogu czy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności z powodu stanu wzroku, wymagających insulinoterapii.

Z perspektywy środowiska diabetologicznego ważne jest poszerzanie dostępu do tych rozwiązań. Skoro systemy CGM mogą zwiększać bezpieczeństwo terapii, wspierać samokontrolę i ułatwiać osiąganie celów leczenia, a jednocześnie zmniejszać ryzyko powikłań, warto dążyć do tego, aby mogła z nich korzystać jak największa grupa pacjentów.

Szczególnie istotne byłoby rozszerzenie możliwości refundacji na osoby z cukrzycą typu 2 stosujące insulinę w jednym lub dwóch wstrzyknięciach na dobę. Już taka zmiana stanowiłaby znaczący postęp.

Trzeba również pamiętać, że cukrzyca typu 2 dotyczy w dużej mierze osób starszych, które mogą potrzebować dodatkowego wsparcia w codziennym leczeniu. Dzięki zdalnemu udostępnianiu danych z CGM członkowie rodziny i personel medyczny mogą lepiej obserwować zmiany stężenia glukozy, co ułatwia reagowanie na niepokojące sytuacje i wspiera bezpieczne prowadzenie terapii.

Niezależnie od stosowanej metody leczenia ogromne znaczenie ma świadome uczestnictwo pacjenta w terapii. Jak interpretować wyniki pomiarów glukozy, kiedy reagować na niepokojące zmiany i dlaczego edukacja diabetologiczna jest tak ważna? Co powiedziałby Pan osobom, które dopiero dowiedziały się, że chorują na cukrzycę?

Pacjent powinien przede wszystkim rozumieć, czym jest cukrzyca, jakie mogą być jej konsekwencje i jak codzienne wybory wpływają na przebieg choroby. Ważne jest, aby wiedział, jak się odżywiać, jaką aktywność fizyczną podejmować oraz jak kontrolować stężenie glukozy odpowiednio do stosowanego leczenia, a także jakie są cele tego postępowania w jego konkretnym przypadku.

Istotnym wsparciem są nowoczesne systemy ciągłego monitorowania glukozy (CGM), które pozwalają, jak zaznaczyłem wcześniej, śledzić zmiany stężenia glukozy w czasie rzeczywistym. Dzięki nim pacjent może lepiej zrozumieć, jak na glikemię wpływają posiłki, aktywność fizyczna czy codzienne sytuacje. Równie ważna jest umiejętność interpretowania uzyskiwanych danych i odpowiedniego reagowania, szczególnie w przypadku ryzyka hipoglikemii lub utrzymujących się wysokich wartości glukozy.

Należy również pamiętać o korzystaniu z wiarygodnych i bezpiecznych urządzeń, spełniających odpowiednie wymagania jakościowe, które są precyzyjnie określone przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Trzeba też mieć świadomość, że sam dostęp do technologii nie wystarczy – pacjent musi wiedzieć, jak ją wykorzystać w codziennym postępowaniu i kiedy skonsultować się z zespołem terapeutycznym.

Edukacja diabetologiczna jest integralną częścią leczenia. Pomaga pacjentowi aktywnie uczestniczyć w terapii, podejmować świadome decyzje i lepiej radzić sobie z chorobą. Celem jest nie tylko osiągnięcie dobrych wyników leczenia, lecz także zapewnienie jego bezpieczeństwa i utrzymanie możliwie najlepszej jakości życia.

Osobom, które właśnie dowiedziały się, że mają cukrzycę, powiedziałbym przede wszystkim, że taka diagnoza nie oznacza, że są skazane na powikłania ani że nie będą mogły normalnie funkcjonować, tak jak ich rówieśnicy, którzy nie mają cukrzycy. Współczesna medycyna oferuje coraz więcej możliwości leczenia i monitorowania choroby, a odpowiednio dobrana terapia oraz właściwe postępowanie mogą znacząco poprawić rokowanie i jakość życia. Ważne, aby nie pozostawać z diagnozą samemu, korzystać ze wsparcia zespołu terapeutycznego i stopniowo zdobywać wiedzę o chorobie. Cukrzyca wymaga systematyczności i zaangażowania, ale dzięki edukacji, współpracy z lekarzem i świadomemu podejściu do terapii można skuteczniej kontrolować jej przebieg i ograniczać ryzyko powikłań.

Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.

Wybrane dla Ciebie