Drętwienie ust, skurcze dłoni i kołatanie serca. Skąd bierze się tężyczka i kiedy wymaga pilnej pomocy?

Tężyczka jest objawem, a nie chorobą. Najczęściej odpowiada za nią spadek wapnia zjonizowanego – wolnej postaci tego pierwiastka we krwi. Jony wapnia osiadają na komórkach nerwowych i działają jak hamulec utrudniający przypadkowe wysłanie impulsu. Gdy ich stężenie spada poniżej około 1,1 mmol/l, nerwy wysyłają niekontrolowane sygnały wywołujące mimowolne skurcze mięśni.

Pierwszym sygnałem jest mrowienie opuszków palców i okolicy ust, potem bolesny skurcz dłoni zwany ręką położnika, a w cięższych przypadkach skurcz krtani, który blokuje przepływ powietrza do płuc. Niski poziom wapnia wydłuża w EKG odstęp QT (czas elektrycznej pracy komór serca), co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu odczuwanych jako kołatanie. Gdy stężenie wapnia obniża się powoli, organizm stopniowo się adaptuje, dlatego objawy są słabsze lub nie ma ich wcale.

Przytarczyce to małe gruczoły położone za tarczycą, które wydzielają parathormon (PTH) regulujący stężenie wapnia we krwi. Gdy wapnia brakuje, PTH uwalnia go z kości i ogranicza jego utratę z moczem. Gruczoły te najczęściej uszkadza operacja tarczycy. W przeglądzie 115 badań przejściowy spadek wapnia po zabiegu miało 27 proc. pacjentów, a trwały – 1 proc.

Inną przyczyną jest niedobór magnezu, bez którego przytarczyce wydzielają mniej PTH. Do utraty magnezu prowadzą alkohol, biegunki, niektóre leki moczopędne oraz inhibitory pompy protonowej hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego. Według amerykańskiej agencji FDA w około 25 proc. takich przypadków samo uzupełnianie magnezu nie wystarczało i konieczne było odstawienie leków z tej grupy, takich jak omeprazol i pantoprazol.

Te same objawy co tężyczka wywołuje hiperwentylacja – oddychanie szybsze i głębsze niż potrzebuje organizm. W stresie i przy ataku paniki człowiek wydycha więcej dwutlenku węgla niż wytwarza, przez co krew staje się bardziej zasadowa (rośnie jej pH). Wtedy albumina, główne białko krwi, wiąże ze sobą więcej wapnia. Badanie krwi wskazuje wówczas prawidłowe stężenie wapnia całkowitego, brakuje jednak wapnia wolnego, bezpośrednio dostępnego dla nerwów i mięśni.

Spadek poziomu dwutlenku węgla zwęża naczynia w mózgu i wywołuje zawroty głowy. W szwajcarskim badaniu obejmującym 616 dorosłych z hiperwentylacją, którym udzielono pomocy na szpitalnym oddziale ratunkowym, 95 proc. zgłaszało lęk, 61,5 proc. mrowienie, a 49,7 proc. zawroty głowy. Prawie 30 proc. czuło ucisk w klatce piersiowej, ale 96 proc. nie wymagało przyjęcia do szpitala. Oddychanie do papierowej torebki jest dziś odradzane, bo niebezpiecznie obniża poziom tlenu we krwi.

Przy objawach tężyczki, ale przy prawidłowym stężeniu wapnia w Polsce rozpoznaje się niekiedy tężyczkę utajoną, przypisywaną niedoborowi magnezu i hiperwentylacji. Do diagnostyki służy próba tężyczkowa (badanie EMG), w której mankiet uciska ramię przez około 10 minut, a cienka igła w mięśniu dłoni rejestruje sygnały elektryczne.

Metoda ta budzi jednak spory. W niemieckim badaniu z udziałem 18 chorych i 18 zdrowych osób sygnały uznawane za oznakę tężyczki zarejestrowano również u 16 osób zdrowych – grupy różniły się jedynie złożonością impulsów i czasem ich trwania. Z kolei w badaniu z 1985 r. z udziałem 35 osób objawy słabły tylko po przyjmowaniu magnezu, ale próba była zbyt mała, by uznać to za jednoznaczny dowód na powszechną skuteczność terapii.

Podobne objawy zdarzają się też przy zawale serca, udarze mózgu, napadzie padaczki i zatorowości płucnej (zatkaniu tętnicy w płucach przez skrzeplinę). Wezwania pogotowia wymaga ból lub ucisk w klatce piersiowej, drętwienie i osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy, utrata przytomności, drgawki oraz skurcz krtani z dusznościami.

Przy nawracających dolegliwościach o łagodniejszym przebiegu lekarz rodzinny może zlecić na NFZ badanie EKG oraz badanie poziomu wapnia, albuminy, sodu i potasu. Diagnostyka magnezu, parathormonu czy witaminy D wymaga już jednak wizyty u endokrynologa lub wykonania badań na własny koszt. Co ważne, nawet standardowy pomiar magnezu z krwi żylnej nie daje pełnego obrazu – ocenia jedynie surowicę, która mieści mniej niż 1 proc. ustrojowych zapasów tego pierwiastka.

Tężyczka ma różne przyczyny, dlatego rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych. Uważać powinny osoby po operacji tarczycy i długo biorące leki na zgagę. Wezwania pogotowia bezwzględnie wymagają ból w klatce piersiowej, jednostronne drętwienie oraz duszności.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430912/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5756754/
3. Plos One, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0129562
4. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2499228/
5. Springer Nature, https://www.scilit.com/publications/cf322e2716547b572e3fb6f2ecdf8a2f
6. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3914582/
7. NIH. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Magnesium-HealthProfessional/
8. Pacjent.gov.pl, https://pacjent.gov.pl/print/pdf/node/2298