Najczęstszy winowajca zapalenia zatok. To dlatego ból wciąż powraca

Zapalenie nosa i zatok przynosowych najczęściej ma początek wirusowy, a jego objawy ustępują w ciągu 10 dni. Pogorszenie po 5 dniach lub utrzymywanie się dolegliwości ponad 10 dni wskazuje na zapalenie powirusowe. Nadkażenie bakteryjne rozwija się zaledwie w 1–2 proc. przypadków.

Lekarz podejrzewa infekcję bakteryjną przy obecności co najmniej 3 z 5 kryteriów:

• ropna, przebarwiona wydzielina z nosa,
• silny, jednostronny ból twarzy,
• gorączka powyżej 38°C,
• podwyższone stężenie CRP we krwi,
• ponowne zaostrzenie po chwilowej poprawie.

Według wytycznych EPOS 2020 o zapaleniu nawracającym mówi się przy minimum 4 epizodach w roku, przedzielonych okresami pełnego zdrowia. Postać przewlekłą diagnozuje się, gdy co najmniej dwa typowe objawy (w tym niedrożność nosa lub katar) utrzymują się ponad 12 tygodni.

W badaniu z udziałem 2991 osób, u których bóle głowy przypisywano zatokom, u nikogo nie stwierdzono cech aktywnej infekcji. U 80 proc. badanych objawy spełniały kryteria migreny, a u kolejnych 8 proc. – migreny prawdopodobnej. Podczas napadu pobudzony nerw trójdzielny może wywołać obrzęk śluzówki nosa, wodnisty wyciek, łzawienie oraz ucisk czoła i policzków.

Na migrenę wskazują jednostronny, pulsujący ból trwający od 4 do 72 godzin, nudności, światłowstręt i nasilanie się dolegliwości przy zwykłym ruchu (np. chodzeniu). W badanej grupie chorych od pierwszych objawów do właściwej diagnozy neurologicznej upływało średnio aż 8 lat.

Korzenie górnych zębów trzonowych graniczą bezpośrednio z dnem zatoki szczękowej, a niekiedy wręcz wnikają do jej wnętrza. Infekcja wierzchołka korzenia może przebić cienką blaszkę kostną. Szacuje się, że problemy stomatologiczne odpowiadają za około 10 proc. przewlekłych zapaleń zatoki szczękowej, a w przypadku zapaleń jednostronnych – nawet za 75 proc.

W analizie 674 przypadków aż 65,7 proc. powikłań wynikało z procedur stomatologicznych (ekstrakcje, powikłane leczenie kanałowe, implantacja), a 25,1 proc. z przewlekłych zmian okołowierzchołkowych. Typowym sygnałem jest jednostronny, cuchnący wyciek z nosa oraz nieprzyjemny posmak w ustach, przy czym sam ząb bardzo często nie boli.

Alergiczny nieżyt nosa dotyka od 10 do 30 proc. populacji. Kontakt z alergenem prowadzi do uwolnienia histaminy, obrzęku tkanek i zablokowania naturalnych ujść zatok, które mają zaledwie kilka milimetrów średnicy. Objawy całoroczne sugerują uczulenie na roztocza kurzu domowego, pleśnie lub sierść, natomiast sezonowe – pyłki roślin.

Podstawą terapii są regularnie stosowane sterydy donosowe, płukanie nosa solą fizjologiczną oraz odczulanie trwające 3–5 lat. Szczególnie silny związek z alergią wykazuje tzw. choroba przedziału centralnego, obejmująca środkową część jamy nosowej.

Skrzywienie przegrody nosa lub upowietrzniona małżowina środkowa (concha bullosa) rzadko bywają jedyną przyczyną nawrotów. O kwalifikacji do zabiegu decyduje laryngolog po wykonaniu tomografii komputerowej i endoskopii.

Częstym problemem są polipy nosa – miękkie, obustronne uwypuklenia zapalnej śluzówki, których pierwszym objawem bywa utrata węchu. U około 10 proc. pacjentów współistnieją one z astmą oskrzelową i nadwrażliwością na aspirynę oraz ibuprofen (tzw. choroba Samtera lub AERD). Jednostronny polip zawsze wymaga pilnego zbadania pod kątem zmiany nowotworowej.

Krople obkurczające naczynia (z ksylometazoliną lub oksymetazoliną) przynoszą szybką ulgę, lecz stosowane dłużej niż 5–7 dni wywołują polekowy nieżyt nosa i wtórny, przewlekły obrzęk. Podstawą profilaktyki i leczenia powinno być bezpieczne, codzienne płukanie nosa roztworami soli.

Przegląd Cochrane (15 badań, 3057 dorosłych) wykazał, że u chorych nieprzyjmujących antybiotyku objawy ostrego zapalenia zatok ustąpiły po tygodniu u 46 proc., a po dwóch tygodniach u 64 proc. osób. Antybiotyk przyspieszył wyleczenie tylko u 1 na 19 pacjentów, wywołując u 1 na 8 działania niepożądane (głównie biegunkę). W niepowikłanym zapaleniu antybiotykoterapia nie przynosi więc korzyści.

Dym tytoniowy poraża rzęski nabłonka oddechowego, uniemożliwiając oczyszczanie zatok ze śluzu. Przebieg choroby zaostrzają także smog, zwłaszcza drobny pył PM2,5, oraz przesuszone powietrze w domach (optymalna wilgotność wynosi 40–50 proc.).

Wrodzone niedobory odporności rzadko bywają powodem nawrotów, ale diagnozuje się je u osób z nawracającymi zapaleniami płuc i uszu, oznaczając poziomy immunoglobulin IgG, IgA i IgM.

Nawracające zapalenie zatok wymaga rzetelnego ustalenia przyczyny we współpracy z laryngologiem, stomatologiem lub alergologiem. Istnieją jednak sytuacje wymagające natychmiastowej interwencji medycznej:

• obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność powieki i tkanek oczodołu,
• podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku,
• silny, narastający ból głowy połączony ze sztywnością karku i wysoką gorączką.

Źródła:

1. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32077450/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4028747/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5915825/
4. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36878860/
5. Cochrane, https://www.cochrane.org/evidence/CD006089_antibiotics-sinus-infection-short-duration-adults