Obniża cukier. Może też wpływać na poziom ważnej witaminy

Wieloletnia terapia metforminą może prowadzić do niedoboru witaminy B12.Wieloletnia terapia metforminą może prowadzić do niedoboru witaminy B12.
Źródło zdjęć: © Getty Images

Metformina od blisko 70 lat stanowi podstawę leczenia cukrzycy typu 2 i jest najczęściej przepisywanym lekiem hipoglikemizującym na świecie. Wieloletnia terapia może jednak prowadzić do spadku stężenia witaminy B12, niezbędnej dla układu nerwowego i krwiotwórczego. Wyjaśniamy ten mechanizm.

Najpopularniejszy lek na cukrzycę

Metformina stosowana jest w terapii cukrzycy typu 2 od 1957 r. Działa przede wszystkim w wątrobie, hamując nadmierną produkcję glukozy, oraz zwiększa wrażliwość tkanek obwodowych na insulinę. Ponieważ nie stymuluje trzustki do gwałtownego wyrzutu tego hormonu, stosowana w monoterapii rzadko wywołuje niebezpieczne spadki cukru (hipoglikemię).

W Polsce lek jest powszechnie dostępny i refundowany, a dla pacjentów po 65. roku życia bezpłatny. Do najczęstszych działań niepożądanych należą przejściowe dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka), które zazwyczaj ustępują po kilku tygodniach. Ryzyko tych objawów można znacząco ograniczyć, przyjmując tabletkę w trakcie posiłku.


WIDEO
Polacy biorą garściami. "Kilkanaście leków to jest standard"

Co się dzieje z witaminą B12?

Witamina B12 (kobalamina) uczestniczy w syntezie DNA, tworzeniu krwinek czerwonych oraz budowie osłonki mielinowej chroniącej włókna nerwowe. Aby organizm mógł ją przyswoić, konieczny jest produkowany w żołądku czynnik wewnętrzny (Castle’a), który wiąże witaminę i umożliwia jej wchłanianie w końcowym odcinku jelita cienkiego.

Proces ten wymaga obecności jonów wapnia. Według dominującej hipotezy metformina zakłóca transport zależny od wapnia w błonie śluzowej jelita, ograniczając wchłanianie kobalaminy. Zależność tę potwierdziło badanie kliniczne: u chorych na cukrzycę przyjmujących metforminę poziom witaminy B12 spadał, a podanie preparatów wapnia poprawiało wskaźniki jej przyswajania. Wątroba magazynuje od 2 do 5 mg witaminy B12 przy dziennym zapotrzebowaniu rzędu 2,4 µg, dlatego niedobór rozwija się podstępnie przez lata.

Co pokazują duże badania kliniczne?

Jednym z najważniejszych dowodów są wyniki holenderskiego badania HOME, w którym 390 pacjentów z cukrzycą typu 2 podzielono na grupę przyjmującą metforminę (średnio 2050 mg na dobę) oraz grupę placebo. Po ponad 4 latach niedobór witaminy B12 stwierdzono u 9,9 proc. osób leczonych metforminą i u zaledwie 2,7 proc. przyjmujących placebo.

W amerykańskim projekcie DPPOS, obejmującym osoby ze stanem przedcukrzycowym obserwowane przez 12 lat, każdy kolejny rok stosowania leku wiązał się z 13-procentowym wzrostem ryzyka niedoboru. Z kolei analiza EMBER z 2023 r., oparta na danych ponad 36 tys. pacjentów, wykazała, że terapia trwająca minimum 4 lata podnosiła prawdopodobieństwo deficytu o 41 proc. w porównaniu z krótszym leczeniem.

Objawy niedoboru i grupy ryzyka

Początkowe symptomy deficytu witaminy B12 obejmują przewlekłe zmęczenie, osłabienie i bladość powłok skórnych. Z czasem rozwija się niedokrwistość megaloblastyczna, charakteryzująca się obecnością nieprawidłowych, powiększonych krwinek czerwonych. Groźniejsze są powikłania neurologiczne: mrowienie i drętwienie stóp oraz chwiejny chód. Objawy te łatwo pomylić z neuropatią cukrzycową, co opóźnia trafną diagnozę i grozi trwałym uszkodzeniem nerwów.

Od 2022 r. oficjalne druki informacyjne metforminy wymieniają spadek stężenia B12 jako częste działanie niepożądane (dotyczące do 1 na 10 pacjentów). Okresowe badanie poziomu kobalaminy zaleca się zwłaszcza seniorom, weganom oraz osobom przyjmującym przewlekle leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego. W razie potwierdzonego niedoboru skuteczne bywa zastosowanie wysokich dawek doustnych (np. 1000 µg), z których część wchłania się na drodze biernej dyfuzji, niezależnie od mechanizmów jelitowych.

Metformina pozostaje bezpiecznym i skutecznym lekiem przeciwcukrzycowym, dlatego ryzyko niedoboru witaminy B12 wymaga czujności diagnostycznej, a nie odstawiania terapii. Wszelkie niepokojące dolegliwości neurologiczne należy skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Źródła:

  1. Aston University, https://publications.aston.ac.uk/id/eprint/31353/
  2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30085525/
  3. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10977010/
  4. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-HealthProfessional/
  5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2874129/
  6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4880159/

Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.

Wybrane dla Ciebie