Orbitopatia tarczycowa – przyczyny, objawy i leczenie

Orbitopatia tarczycowa, inaczej wytrzeszcz oczu czy oftalmopatia tarczycowa (ang. thyroid eye disease, TED), to zespół objawów ocznych wywołany zapaleniem immunologicznym tkanek miękkich oczodołu typowy dla choroby Gravesa-Basedowa. Oftalmopatia tarczycowa znana jest także jako oftalmopatia naciekowo-obrzękowa, oftalmopatia Gravesa-Basedowa czy wytrzeszcz złośliwy.

Wytrzeszcz gałek ocznych w przebiegu głównej przyczyny nadczynności tarczycy, czyli w chorobie Gravesa-Basedowa, obserwuje się nawet u połowy pacjentów. Choroba dotykająca częściej kobiety niż mężczyzn. Występuje z reguły po 40. roku życia u osób chorujących na nadczynność tarczycy, choć może również wystąpić w niedoczynności gruczołu.

Przyczyny orbitopatii nie są do końca jasne i znane. Uważa się, że zaburzenie czynności tarczycy spowodowane jest przez zachwianie równowagi hormonalnej osi przysadka–tarczyca Wiadomo, że oftalmopatia tarczycowa ma związek z autoimmunologicznym zapaleniem oczodołu i związanych z nim struktur (oftalmopatia tarczycowa rozwija się przez nadaktywność układu odpornościowego).

Proces zapalny rozwija się przez podobieństwo pomiędzy antygenami komórek tarczycy oraz antygenami obecnymi w tkankach oczodołu, przy czym dotyczy nie tylko mięśni gałki ocznej, ale i tkanki tłuszczowej oraz tkanki łącznej oczodołu.

Jaki jest mechanizm wytrzeszczu? Gdy dochodzi do namnażania się fibroblastów, pojawia się obrzęk, a objętość tkanek otaczających gałkę oczną rośnie. W rezultacie dochodzi do neuropatii nerwu wzrokowego (ucisku nerwu wzrokowego), a oczy stają się wytrzeszczone.

W ponad 90 % przypadków orbitopatia tarczycowa występuje obustronnie. Wytrzeszcz jednego oka to rzadkość. Typowym objawem orbitopatii tarczycowej jest wytrzeszcz osiowy zwykle obu gałek ocznych. Najczęściej zajęte procesem chorobowym są mięśnie proste, dolny i górny.

Jakie są objawy wytrzeszczu oczu? To nie tylko mniej lub bardziej widoczna zmiana położenia gałki ocznej, ale i w zależności od zaawansowania choroby:

• uczucie pieczenia oczu,
• obrzęk spojówek lub powiek,
• podwójne widzenie,
• światłowstręt,
• uczucie ciała obcego w oku,
• zaczerwienienie spojówek,
• obniżenie ostrości w jednym lub obu oczach,
• suchość gałek ocznych,
• nienadążanie powieki górnej za ruchem gałki ocznej ku dołowi,
• upośledzenie ruchu oczu ku górze (unoszenia) i na zewnątrz (odwodzenia) w przypadku zajęcia przez chorobę mięśni poruszających gałką oczną,
• zmniejszenie częstotliwości mrugania (wrażenie tzw. gapienia się),
• poszerzenie naczyń krwionośnych spojówki gałkowej,
• wysychanie rogówki z owrzodzeniem, co ma związek z niedomykalnością szpary powiekowej.

U chorych z nadczynnością tarczycy stwierdza się ponadto objawy ogólne choroby, takie jak drżenie rąk, szybkie tętno, gorącą i suchą skórę, postępującą utratę masy ciała, rozlane powiększenie tarczycy (tzw. wole), niekiedy zaburzenie rytmu serca.

Jawna orbitopatia występuje w maksymalnie 10% przypadków, wytrzeszcz złośliwy (wytrzeszcz powyżej 27 mm) dotyczy około 2% pacjentów. Orbitopatia tarczycowa w 75 % przypadków jest rozpoznawana wyłącznie dzięki badaniom obrazowym.

Zarówno pojawienie się ocznych objawów oftalmopatii, jak i innych symptomów wskazujących na choroby tarczycy, powinno skłonić do przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki. Pomocne są:

• badania laboratoryjne z krwi (pozwalają stwierdzić chorobę tarczycy). To badanie stężenie hormonów kontrolujących czynność tarczycy (TSH, selektywne TSH) oraz hormonów wytwarzanych przez tarczycę (T3, T4),
• badania obrazowe, takie jak USG oczodołów, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny (pozwalają zdiagnozować wytrzeszcz oczu).

U większości chorych wytrzeszcz oczu ustępuje samoistnie lub wskutek normalizacji czynności tarczycy (przez leczenie farmakologiczne czy usunięcie nadczynnego wola).

Leczenie oftalmopatii jest konieczne w ciężkich przypadkach: u pacjentów, u których dochodzi do znacznego pogorszenia widzenia lub gdy postęp choroby jest szybki, w związku z czym pojawia się duże ryzyko uszkodzenia rogówki. Początkowo występuje tylko obrzęk, w późniejszych okresach może dołączyć włóknienie i stłuszczenie.

Wówczas podawane są leki immunosupresyjne (glikortykosteroidy), czasem niezbędne jest leczenie operacyjne.