Samoocena

Samoocena, czyli inaczej poczucie własnej wartości, ma niezwykle istotny wpływ na różne obszary funkcjonowania człowieka. Zaburzenia w zakresie wizerunku własnej osoby warunkują problemy osobowościowe, neurotyczność, depresję, trudności w osiągnięciu autonomii i tożsamości, problemy interpersonalne, niemożność rozwinięcia swojego potencjału i osiągnięcia wyznaczonych celów życiowych. Tak naprawdę samoocena to fundament, na którym człowiek buduje całe swoje jestestwo. Jak manifestuje się niska samoocena, a jak przejawia się stabilna i wysoka samoocena? Jak kształtuje się obraz siebie? Co to jest „Ja” realne i „Ja” idealne? Jak pozbyć się kompleksów, które zatruwają życie?

Polecane wideo:

Co to jest samoocena?

Samoocena to najważniejszy wyznacznik osobowości człowieka. W psychologii stosuje się wiele terminów-substytutów, które są używane zamiennie na określenie samooceny. Samoocena to afektywna reakcja człowieka na samego siebie. Inne terminy stosowane synonimicznie to, np.: obraz siebie, schemat „Ja” albo poczucie własnej wartości. Samoocenę można potraktować jako względnie stabilną postawę wobec samego siebie.

Każda postawa składa się z trzech komponentów, dlatego w kontekście samooceny mówi się o komponencie:

  • poznawczym – przekonania i myśli dotyczące „Ja” oraz standardy wartościowania własnej osoby;
  • emocjonalnym – wyraża się w poziomie szacunku i miłości do siebie samego;
  • behawioralnym – zachowania wobec siebie, czyli stopień zaspokojenia własnych potrzeb, poziom asertywności w relacjach z innymi, tendencje samorealizacyjne, sposoby autoprezentacji oraz reakcje na niepowodzenia i stres.

Struktura „Ja” jest najbardziej rozbudowaną strukturą poznawczą, która cechuje się chronicznie podwyższoną dostępnością pamięciową. W psychologii społecznej często mówi się o efekcie odniesienia do „Ja”, czyli tendencji do lepszego zapamiętywania informacji odnoszonych do własnej osoby niż do innych osób, czego przykładem jest efekt cocktail-party. Polega on na tym, że wiadomości dotyczące własnej osoby docierają do człowieka łatwiej nawet w warunkach pochłonięcia uwagi czymś innym, np. rozmowa na imprezie towarzyskiej nie przeszkadza w tym, by w chaosie i wrzawie usłyszeć, kiedy ktoś wypowiada nasze imię.

Pojęcie autoschematu

Amerykańska psycholog Hazel Markus wprowadziła do psychologii pojęcie autoschematu. Autoschemat jest to obszar „Ja”, w zakresie którego człowiek ma dobrze sprecyzowane poglądy i bogatą wiedzę o sobie. Autoschematy wykształca się w dziedzinach, które są osobiście ważne, ponieważ odróżniają jednostkę od innych, definiują wartość jej osoby i dotyczą wielu podejmowanych przez nią aktywności. Można mówić np. o autoschemacie męskości albo kobiecości. Psychologowie zwykli wyróżniać 3 rodzaje „Ja”, które wpływają na poczucie własnej wartości:

  • „Ja” realne – rzeczywiste informacje na własny temat;
  • „Ja” idealne – pragnienia, nadzieje, aspiracje, marzenia dotyczące tego, jaki człowiek chciałby być;
  • „Ja” powinnościowe – przekonania o obowiązkach, powinnościach i obligacjach, czyli to, jaki człowiek powinien być.

Ponadto, można mówić o „Ja” niezależnym, któremu hołdują kultury indywidualistyczne oraz o „Ja” współzależnym, popularnym w kulturach kolektywistycznych, w których kładzie się nacisk na przynależność grupową, a ludzie myślą o sobie jako o części jakiejś wspólnoty. Poczucie wartości czy samoocena jako cecha wiąże się z poczuciem wewnętrznej kontroli zdarzeń, motywacją osiągnięć, wytrwałością, potrzebą aprobaty społecznej, zadowoleniem z życia. Osoby o wysokim poczuciu własnej wartości cechują się lepszym samopoczuciem psychicznym, lepszym stanem zdrowia somatycznego i wyższym poziomem osiągnięć życiowych.

Samoocena jako samospełniające się proroctwo

Psychologowie zwracają uwagę na przyczynową rolę samooceny. Co to znaczy? Oznacza to, że samoocena działa jak samospełniające się proroctwo. Kiedy człowiek ma niską samoocenę, wykazuje tendencje do zaniżania prawdopodobieństwa odniesienia sukcesu, nie wierzy we własne możliwości, co przekłada się na mniejsze zaangażowanie i mniejszy wysiłek podczas wykonywania zadań, faktycznie prowadząc do spadku uzyskiwanych wyników oraz potwierdzając i tak już niską samoocenę. Wysokie poczucie własnej wartości koresponduje z innymi „dobrymi” aspektami osobowości i funkcjonowania społecznego, choć korelacje te są dość słabe i dodatkowo komplikowane innymi zmiennymi.

Ludzie o pozytywnej samoocenie istotnie widzą siebie w pozytywny sposób, ale wcale nie jest tak, że osoby o niskiej samoocenie widzą siebie jednoznacznie negatywnie. Badania dowodzą, że ich samooceny są raczej neutralne wartościująco, a przede wszystkim są one niepewne, zmienne i wewnętrznie niespójne. Niepewność przekonań na własny temat wyjaśnia często obserwowane zjawisko większej plastyczności osób o niskiej niż wysokiej samoocenie, czyli większej podatności sądów i zachowania na informacje zwrotne od innych ludzi.

Wysokie a niskie poczucie własnej wartości

Samoocena zależy od uczuć, jakimi darzy się własną osobę. Samoakceptacja zależy od tego, czy człowiek kocha się w sposób bezwarunkowy, warunkowy czy wręcz siebie nienawidzi. Poczucie własnej wartości kształtuje się już od małego, a głównymi kreatorami samoocen są rodzice. Do podstawowych źródeł samooceny zalicza się:

  • innych ludzi – opiekunów, rówieśników, wychowawców, którzy dostarczają wzorców zachowań, sposobów traktowania siebie nawzajem oraz wygłaszają sądy na temat dziecka;
  • porównania społeczne;
  • doświadczenia sukcesów i porażek;
  • aktywność własną – pracę nad sobą.

Nieadekwatna samoocena może być skutkiem nie tylko wpływów wychowawczych, ale wynikać z niedostatecznego samopoznania. Człowiek może niepoprawnie interpretować komunikaty otrzymywane na swój temat albo nie uwzględniać w swej analizie osobowości, np. mocnych stron. Nieadekwatna samoocena może być także spowodowana przyjęciem niewłaściwych standardów oceny – zbyt wysokich lub zbyt niskich. Dokonując polaryzacji samooceny, wyróżnia się osoby z niskim poczuciem własnej wartości i wysokim poczuciem własnej wartości, chociaż w rzeczywistości nie ma czystych modeli takich samoocen.

Charakterystyka niskiej i wysokiej samooceny

Stabilne i wysokie poczucie własnej wartości Chwiejne i niskie poczucie własnej wartości
stawianie sobie ambitnych celów, na miarę własnych możliwości niestawianie sobie żadnych ambitnych celów lub formułowanie zadań powyżej własnych możliwości
chętne podejmowanie nowych wyzwań, ciekawość świata wycofywanie się przed nowymi zadaniami, bierność poznawcza
spontaniczność, towarzyskość, inicjowanie nowych kontaktów, chętne występowanie na forum publicznym wycofywanie się z sytuacji publicznej prezentacji, nieśmiałość w kontaktach z nowymi ludźmi
próby twórczego rozwiązywania problemów obawy przed kompromitacją i porażką
samodzielność i otwartość na współpracę z innymi niepewność co do prawidłowości wykonania zadań i ciągła potrzeba potwierdzania przez autorytet
rzeczowe odnoszenie się do krytyki, spokojna analiza ocen, umiejętność przyznania się do błędu silnie emocjonalnie reakcje na krytykę – usprawiedliwianie się lub atak krytykującego
zaprzeczanie komplementom tylko wtedy, gdy uzna się je za nieprawdziwe lub przesadne zaprzeczanie zasadnym komplementom, wyszukiwanie mankamentów i słabych stron lub zwracanie uwagi na lepszych od siebie
zaufanie do ludzi, wiara w bezinteresowność podejrzliwość wobec ludzi, przypisywanie złych intencji innym
w przypadku niepowodzenia ponawianie prób rozwiązania problemu wycofywanie się z działania po pierwszym niepowodzeniu
traktowanie porażki jako incydentalnego zdarzenia generalizowanie pojedynczych niepowodzeń na wszystkie działania i cechy osobowości
obiektywna ocena sukcesu i porażki; tendencja do przypisywania sobie zasług za sukces, a odpowiedzialność za niepowodzenie upatrywana w czynnikach zewnętrznych przypisywanie sobie winy za niepowodzenie, a upatrywanie sukcesów w czynnikach zewnętrznych
koncentracja na zaletach i mocnych stronach nadmierna koncentracja na wadach i słabościach, a deprecjonowanie zalet i mocnych stron
pozytywna lub neutralna reakcja na cudze sukcesy zazdrość lub zawiść w przypadku cudzych sukcesów
umiarkowana potrzeba akceptacji wysoka potrzeba akceptacji; domaganie się cudzej uwagi i zainteresowania oraz pochwał ze strony innych
chętne mówienie o sobie, spontaniczne wyrażanie emocji niechętna autorefleksja, zamknięcie się w sobie, izolacjonizm
częsta autoanaliza i autorefleksja mały wgląd w siebie
maksymalistyczna postawa wobec życia minimalistyczna postawa wobec życia
dążenie do zaspokojenia własnych potrzeb, świadomość własnych praw i domaganie się ich respektowania, asertywność, rozwijanie swojego potencjału ignorowanie własnych potrzeb, uległość, agresja, brak asertywności, brak tendencji samorealizacyjnych

Choć samoocenę nabywa się we wczesnym dzieciństwie, to można ją doskonalić, zmieniać, modyfikować i podwyższać. Zmiana własnego wizerunku nie musi ograniczać się do aparycji i wyglądu zewnętrznego, warto zgłębić swój potencjał i poznać swoje mocne strony. Aby czerpać radość z życia, trzeba uniezależnić ocenę siebie od ocen innych ludzi. Lubienie samego siebie pozwala spojrzeć na świat „przez różowe okulary” i powoduje wzrost satysfakcji życiowej.

Bibliografia

  • Pankowska D., Pedagogika dla nauczycieli w praktyce. Materiały metodyczne, Impuls, Kraków 2008, ISBN 978-83-73087-17-0.
  • Wojciszke B., Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2002, ISBN 83-88495-81-X.

Problemy psychologiczne

Komentarze (5)
~Nieszczesliea
~Nieszczesliea 7 miesięcy temu

Całą prawda o mnie. Mam niska samoocenę jestem nieasertywna o zazdrosna co wiąże się z unikaniem. Ciągle potrzebuje potwierdzenia o wykonalności zadania. Brakuje mi w otoczeniu osoby która to by pokazała mi jak to się robi czyli jak być silnym i asertywność i się nie bać. Próbowałam wiele razy i nauczyło mnie życie leku doprowadziło do depresji i nauczyłam leku moje dziecko co po dziś dzień spędza mi to sen z powiek. Tez często reaguje agresja ale wobec siebie i swoich bliskich. Nie umiem sobie pomóc. Nie znam psychologa który by mi pomógł a korzystałam z ich usług. Jedna pani przez kilka spotkań pytała mnie czy ja czasem nie chce zrezygnować. Lecz ja mam ogromną pustkę w sobie słaba pamięć i czuje się gorsza od innych. Jak mogę to zmienić?

Odpowiedz
Chemical
Chemical ponad rok temu

Ja mam ogromny problem z samooceną, która jest u mnie skrajnie niska, co doprowadziło do depresji czy anoreksji. Dzisiaj wielu ludzi na komplementy reaguje zaprzeczając i mówiąc, że to nieprawda, przez co przyjęła się taka postawa i często nie dostrzega się problemu u kogoś z niską samooceną. Powinno się większą uwagę zwracać na to, jaki ktoś ma stosunek do samego siebie...

Odpowiedz
~iceman
~iceman ponad rok temu

@~Kuba: Jak masz dostrzegać skoro nie próbujesz. Nie próbujesz bo boisz się porażki. Moim skromnym zdaniem w tym artykule zawiera się wszystko co należy wiedzieć. Wszystkie te elementy są ze sobą powiązane. Ważne by nauczyć się zauważać swoje zachowania z prawej tabelki i stopniowo zamieniać je na te z lewej. Zmiana samooceny jest cholernie trudna bo mając 25 lat jest za Tobą np 20 lat spędzone z nie dowartosciowanym rodzicem który buduje twoja niską samoocenę. Automatycznie każdy chętniej wraca do schematów które już zna.

Odpowiedz
~Kuba
~Kuba ponad rok temu

Jak ja uwielbiam takie słowa "warto zgłębić swój potencjał i poznać swoje mocne strony"
Tylko, że problem polega na tym, że się tych mocnych stron nie dostrzega.
To tak jakby napisać, że najlepszym na świecie środkiem na ból głowy, jest najlepszy na świecie środek na ból głowy.

Odpowiedz
~Maria
~Maria ponad rok temu

Bardzo ciekawy artykuł. Szkoda, że rodzice i nauczyciele tak rzadko czytają takie rzeczy,b o to niestety oni w głównej mierze przyczyniają się do tego, że dzieci, które stają się później dorosłymi, mają problemy z samooceną.

Odpowiedz
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Samoocena
najnowsze pytania

grupy wsparcia i fora dyskusyjne

Zakład

~Eunikoweelovee • ostatni post wczoraj

1

Pomocni lekarze

Artykuły Samoocena
Samoocena

Wychowanie a pewność siebie

Wychowanie a pewność siebie Odtwórz wideo

genetycznych predyspozycji oraz wyuczonych i zaobserwowanych modeli zachowania. Na tej podstawie młodzi ludzie, wkraczający w dorosłe życie budują swoje poczucie własnej wartości, samoocenę, pewność siebie oraz wiele innych cech.

Samoocena

Czy warto się przejmować kompleksami

Czy warto się przejmować kompleksami Odtwórz wideo

atrakcyjności wywołanym brakiem lub niską samooceną. Zwykle problemy te nie są związane tylko z kokieterią czy chęcią zwrócenia na siebie uwagi (...) otoczenia, lecz z trudnymi przeżyciami psychicznymi, zaniżoną samooceną...

Samoocena

Czy drzemie w tobie narcyz?

Chociaż narcyzm jako taki stanowi poważne zaburzenie osobowości, większość ludzi posiada w mniejszym lub większym stopniu natężenie cechy narcystycznej. Przejawia się ona, najogólniej mówiąc, „samouwielbieniem" - przesadną koncentracją na sobie, traktowaniem...

Samoocena

Niska samoocena

Niska samoocena

być może również i innych. To pierwsze widoczne objawy niskiej samooceny. Zgodnie z definicją, samoocena to ocena własnej wartości (...) psychicznego, jak depresja, lęk, alkoholizm. Jak manifestuje się niska samoocena?...

Samoocena

Autowaloryzacja

samoocenę. Większości ludziom zależy na robieniu dobrego wrażenia na innych i myśleniu o sobie jako o jednostce nienagannej moralnie, lubianej (...) i kompetentnej. Jaki jest związek na linii autowaloryzacja-wysoka samoocena?...

Samoocena

Zakompleksiona kobieta

Zakompleksiona kobieta

Kompleksy przeszkadzają w kreatywnym i twórczym podejściu do życia. Człowiek zamyka się w sobie i nie wychodzi z inicjatywą z obawy przed ośmieszeniem.

Samoocena

Jak sobie radzić z kompleksami

Jak sobie radzić z kompleksami Odtwórz wideo

Kompleksy towarzyszą wielu osobom. Są jednak i tacy, którzy nie przejmują się wieloma sprawami i nie przywiązują wagi do swoich określonych cech. Kompleksy biorą się właśnie stąd, że do pewnych cech naszego wyglądu czy charakteru, których nie akceptujemy,...