Tak poznasz stłuszczenie trzustki. Wykryje je USG

Stłuszczenie trzustki (w medycynie określane też jako stłuszczeniowa choroba trzustki lub lipomatoza) polega na nadmiernym odkładaniu się lipidów w obrębie tego narządu. Tłuszcz gromadzi się w postaci komórek tłuszczowych między strukturami tkankowymi lub jako krople lipidowe wewnątrz samych komórek trzustkowych.

Należy odróżnić to zjawisko od zwykłego nagromadzenia tkanki tłuszczowej wokół narządu (otłuszczenia trzewnego). Tłuszcz odkłada się zarówno w części zewnątrzwydzielniczej (odpowiedzialnej za produkcję enzymów trawiennych) jak i wewnątrzwydzielniczej. Dopiero rozwój dokładnych badań obrazowych pozwolił dostrzec, jak powszechny jest to problem.

Schorzenie to najczęściej przebiega bezobjawowo – na wczesnym etapie nadmiar tłuszczu nie wywołuje bólu ani zaburzeń trawienia. Problem ujawnia się zazwyczaj przypadkowo podczas badania ultrasonograficznego jamy brzusznej, wykonywanego z innych wskazań (np. przy podejrzeniu kamicy żółciowej).

W opisie badania pojawia się wówczas sformułowanie o podwyższonej echogeniczności trzustki. Oznacza to, że stłuszczona tkanka odbija fale ultradźwiękowe mocniej niż zdrowy narząd, dając w obrazie jaśniejszy cień. Taki obraz sugeruje obecność tłuszczu, lecz nie pozwala oszacować jego dokładnej ilości, dlatego wynik wymaga dalszej oceny lekarskiej.

Odkładanie się tłuszczu w trzustce ma ściśle metaboliczne podłoże. Głównymi czynnikami ryzyka są nadwaga i otyłość brzuszna (trzewna), w której tkanka tłuszczowa gromadzi się wokół narządów wewnętrznych. Kluczową rolę odgrywa tu insulinooporność – komórki słabiej reagują na insulinę, a jej podwyższony poziom stymuluje odkładanie tłuszczu narządowego.

Do głównych czynników sprzyjających stłuszczeniu trzustki należą:

• zespół metaboliczny (nadciśnienie, dyslipidemia, nieprawidłowa glikemia na czczo),
• dieta wysokokaloryczna, bogata w nasycone kwasy tłuszczowe i cukry proste,
• siedzący tryb życia i niski poziom aktywności fizycznej,
• wiek (ryzyko stłuszczenia wzrasta wraz z upływem lat).

Stłuszczenie trzustki bardzo często współwystępuje ze stłuszczeniową chorobą wątroby (MASLD), gdyż oba zaburzenia wynikają ze wspólnych podłoży metabolicznych. Nie jest to równoznaczne z tym, że zawsze rozwijają się równolegle ani z dokładnie tych samych przyczyn. Wątroba jest rutynowo oceniana podczas badań diagnostycznych, dlatego jej stłuszczenie wykrywa się wcześniej.

Wykrycie tłuszczu w wątrobie powinno być dla lekarza sygnałem do oceny stanu trzustki. I odwrotnie – nieprawidłowy obraz trzustki stanowi wskazanie do zbadania wątroby i wykonania pełnego profilu metabolicznego.

Zaawansowane stłuszczenie stopniowo zaburza funkcjonowanie wysp trzustkowych. Nagromadzony tłuszcz upośledza pracę komórek beta odpowiedzialnych za syntezę insuliny, co bezpośrednio podnosi ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2.

Ponadto tkanka tłuszczowa podtrzymuje w narządzie przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu. Obserwacje medyczne wskazują, że stłuszczenie może zwiększać podatność na ostre zapalenie trzustki. Badana jest także ewentualna korelacja z ryzykiem rozwoju raka trzustki, choć zależność ta wymaga jeszcze jednoznacznych dowodów naukowych.

Diagnostyka stłuszczenia trzustki opiera się na badaniach obrazowych i laboratoryjnych. Podstawowym badaniem przesiewowym jest USG jamy brzusznej. Dokładniejszą ocenę struktury narządu zapewnia tomografia komputerowa (TK), natomiast najprecyzyjniejszym badaniem ilościowym jest rezonans magnetyczny (MRI) z pomiarem frakcji tłuszczowej, pozwalający określić procentowy udział tłuszczu w tkance.

Diagnostykę obrazową uzupełniają badania krwi:

• ocena gospodarki węglowodanowej (glukoza na czczo, hemoglobina glikowana HbA1c),
• pełny profil lipidowy (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy),
• próby wątrobowe (ALT, AST, GGTP).

Najskuteczniejszą metodą odwrócenia zmian jest redukcja masy ciała. Ubytek tkanki tłuszczowej prowadzi do bezpośredniego spadku zawartości lipidów w miąższu trzustki. Podstawą terapii jest umiarkowany deficyt kaloryczny oraz zmiana nawyków żywieniowych – wprowadzenie diety bogatej w warzywa, produkty pełnoziarniste, ryby i tłuszcze nienasycone, przy wyeliminowaniu żywności wysokoprzetworzonej.

Kluczową rolę odgrywa regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo) oraz stała kontrola wskaźników glikemii i lipidów.

Stłuszczenie trzustki warto traktować jako wczesny sygnał ostrzegawczy informujący o zaburzeniach metabolicznych. Wykrycie podwyższonej echogeniczności narządu nie powinno być ignorowane – wczesna konsultacja z lekarzem, modyfikacja diety i redukcja masy ciała pozwalają wycofać nagromadzony tłuszcz, chroniąc narząd przed rozwojem cukrzycy typu 2 i stanów zapalnych.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10635967/
2. EMJ, https://www.emjreviews.com/gastroenterology/article/non-alcoholic-fatty-pancreas-disease-pancreatic-cancer-and-impact-of-endoscopic-ultrasound-examination-on-screening-and-surveillance/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11556510/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11493592/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12795622/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11409133/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9693202/