Ten widok w lesie może przestraszyć. Czym są "czarcie kręgi"?

Na przełomie września i października polskie lasy przeżywają prawdziwy najazd grzybiarzy. Oprócz pełnych koszyków uwadze obserwatorów nie uchodzą jednak niezwykłe formacje: kapelusze grzybów ułożone w niemal idealne okręgi lub łuki. Nasi przodkowie nie mieli wątpliwości – tak osobliwy wzór musiał być dziełem sił nadprzyrodzonych. Widziano w nim ślady po nocnych pląsach elfów, wróżek czy czarownic, a same miejsca nazywano "czarcimi kołami".

W rzeczywistości za tym niezwykłym widowiskiem, które określamy często jako kręgi z grzybów, nie stoi magia, lecz biologia grzybów. Wszechobecny pierścień to widoczny na powierzchni rezultat podziemnej aktywności grzybni – gęstej sieci mikroskopijnych strzępek.

Gdy pojedynczy zarodnik wykiełkuje w sprzyjającym podłożu, grzybnia zaczyna rozrastać się promieniście we wszystkich kierunkach. Owocniki — czyli znane nam grzybowe kapelusze — pojawiają się wyłącznie na jej zewnętrznej, najbardziej aktywnej krawędzi. Centralna część z czasem obumiera i pustoszeje, tworząc charakterystyczny pusty środek.

Jak tłumaczą na swojej stronie leśnicy z Nadleśnictwa Kłodawa, zjawisko to można zaobserwować podczas warunków sprzyjających rozwojowi grzybów w lasach, na łąkach, a nawet na przydomowych trawnikach – co raczej nie cieszy ich właścicieli.

Zjawisko to nie ogranicza się do jednego czy dwóch gatunków. Zdolność do tworzenia czarcich kręgów wykazuje ponad 60 gatunków grzybów z klasy podstawczaków – od szlachetnych kurek, pieczarek i czubajek kani, po groźne muchomory, krowiaki czy lejkówki.

Czarcie kręgi bardzo często rozchodzą się promieniście od pni konkretnych drzew. To efekt mikoryzy, czyli podziemnej symbiozy grzyba z korzeniami rośliny. Leśnicy apelują przy tym, by nie niszczyć niespożywczych gatunków, które tworzą te urokliwe formacje. Grzyby niejadalne są nieodłącznym elementem ekosystemu: żywią leśną zwierzynę, dają schronienie owadom i biorą udział w obiegu materii.

Choć tajemnicę rozmnażania grzybów za pomocą zarodników rozwikłał już w 1710 r. włoski uczony Pier Antonio Micheli, mechanika samego wzrostu kręgów przez wieki budziła sporo wątpliwości. Sądzono powszechnie, że grzybnia rozrasta się na zewnątrz z prostego powodu: w środku okręgu dochodzi do bezwzględnego wyjałowienia gleby.

Przełomu w rozumieniu tego zjawiska dokonał niedawno zespół szwedzkich mykologów pod kierunkiem Hanny Johannesson z Uniwersytetu Sztokholmskiego. Badacze przeanalizowali kod DNA pobrany z gleby w obrębie kręgów twardzioszka przydrożnego (Marasmius oreades) w Uppsali. Okazało się, że najwyższe stężenie materiału genetycznego występuje wyłącznie na obrzeżach, podczas gdy środek pierścienia pod względem ilości DNA nie różni się od podłoża całkowicie wolnego od grzyba.

Równoległe eksperymenty, polegające na wykopywaniu i obracaniu fragmentów darni, pozwoliły sformułować tzw. hipotezę przejściowej ucieczki. Zakłada ona, że gleba bezpośrednio za rosnącą krawędzią grzybni przestaje sprzyjać jej dalszemu rozwojowi. Grzybnia jest więc zmuszona do nieustannej "ucieczki" do przodu. Z tego powodu dwa sąsiadujące ze sobą kręgi nigdy na siebie nie nakładają się ani nie przecinają – gdy napotkają przeszkodę lub obcą grzybnię, po prostu zatrzymują swój wzrost.

Niestety, walka z czarcimi kręgami na przydomowym trawniku nie przynosi realnych rezultatów. Dlatego jedynym rozwiązaniem jest profilaktyka. Przed założeniem trawnika należy bezwzględnie usunąć z gleby resztki drewna, korzenie i gałęzie, które stanowią pożywkę dla grzybów.

• Wertykulacja i aeracja: Regularne wyczesywanie filcu oraz głębokie napowietrzanie gleby w czerwcu i wrześniu usuwa środowisko życia dla grzybów lectofilicznych.
• Pielęgnacja i nawadnianie: Równomierne podlewanie do głębokości 15–20 cm zapobiega przesuszeniom, po których grzybnia rozrasta się najagresywniej. W przypadku wystąpienia objawów hydrofobii stosuje się tzw. wetting agents — środki obniżające napięcie powierzchniowe wody, pomagające nawilżyć glebę.

Czarcie kręgi potrafią rosnąć przez całe stulecia — najstarszy znany okaz we francuskim Belfort liczy sobie blisko 700 lat i osiągnął aż 800 metrów średnicy.

Źródło: Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie, krosno.lasy.gov.pl