Wyjątkowy kalkulator. Pomaga przewidzieć ryzyko zawału, udaru na 10 lat wcześniej

SCORE2 to algorytm Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) opracowany w 2021 r. Powstał na bazie danych niemal 680 tysięcy Europejczyków z 45 badań, a następnie został przetestowany na grupie ponad 1,1 miliona osób.

Skala szacuje 10-letnie ryzyko zgonu sercowo-naczyniowego oraz zawału serca i udaru mózgu niezakończonych zgonem. Dawna skala SCORE brała pod uwagę wyłącznie ryzyko śmierci, dlatego SCORE2 podaje wyższe wartości procentowe – nie oznacza to jednak nagłego pogorszenia zdrowia populacji, lecz uwzględnienie szerszego spektrum powikłań. Obu skal nie należy ze sobą bezpośrednio porównywać. Wynik ma charakter populacyjny: 10 proc. oznacza, że spośród 100 osób o identycznych parametrach średnio 10 dozna zawału lub udaru w ciągu dekady.

Kalkulator bazuje na pięciu kluczowych parametrach: wieku, płci, paleniu tytoniu, ciśnieniu skurczowym oraz stężeniu cholesterolu nie-HDL.

Ciśnienie skurczowe to pierwsza, wyższa wartość pomiaru (np. 140 w zapisie 140/90 mm Hg). Ze względu na częsty stres gabinetowy najdokładniejszy wynik daje średnia z kilku pomiarów po 5 minutach odpoczynku. Z kolei cholesterol nie-HDL wylicza się bezpośrednio z lipidogramu – wystarczy od cholesterolu całkowitego odjąć frakcję HDL (np. przy cholesterolu całkowitym 220 mg/dl i HDL 50 mg/dl wynik wynosi 170 mg/dl). Wartość ta obejmuje wszystkie cząsteczki miażdżycorodne i nie wymaga pobierania krwi na czczo. Co istotne, w rubryce dotyczącej nałogu byli palacze kwalifikowani są jako osoby niepalące.

Wytyczne kardiologiczne dzielą Europę na cztery strefy ryzyka, opierając się na wskaźnikach śmiertelności sercowo-naczyniowej na 100 tysięcy mieszkańców. Polska znajduje się w regionie wysokiego ryzyka (wraz z Czechami, Słowacją i Węgrami), podczas gdy kraje takie jak Francja, Hiszpania czy Holandia zaklasyfikowano do strefy niskiego ryzyka.

W praktyce oznacza to, że dwie osoby w tym samym wieku, z identycznym ciśnieniem i lipidogramem, mogą mieć diametralnie różne ryzyko zawału tylko dlatego, że mieszkają w innych częściach kontynentu. Wpływa na to styl życia oraz powszechność chorób cywilizacyjnych – w Polsce nadciśnienie tętnicze dotyczy około jednej trzeciej dorosłych, a podwyższony cholesterol ma ponad połowa społeczeństwa.

Wynik przypisywany jest do jednej z trzech kategorii, przy czym progi zależą od wieku pacjenta:

• Przed 50. rokiem życia: wynik poniżej 2,5 proc. to ryzyko niskie do umiarkowanego, 2,5–7,5 proc. oznacza ryzyko wysokie, a powyżej 7,5 proc. – bardzo wysokie.
• W wieku 50–69 lat: granice są przesunięte: poniżej 5 proc. to ryzyko niskie do umiarkowanego, 5–10 proc. – wysokie, a od 10 proc. – bardzo wysokie.

Dlatego wynik 4 proc. u 45-latka oznacza ryzyko wysokie (ponieważ nieleczone naczynia będą niszczone przez kolejne dekady), a u 60-latka mieści się w granicach umiarkowanych. Bardzo wysokie ryzyko stanowi z reguły wskazanie do natychmiastowej farmakoterapii nadciśnienia i hipercholesterolemii. Przy ryzyku wysokim lekarz podejmuje decyzję indywidualnie, a przy niskim podstawą pozostaje zdrowy styl życia.

Standardowy algorytm SCORE2 przeznaczony jest dla osób w wieku 40–69 lat. U seniorów po 70. roku życia stosuje się wersję SCORE2-OP (gdzie progi wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka wynoszą odpowiednio 7,5 proc. oraz 15 proc.). Dla chorych na cukrzycę typu 2 bez rozpoznanej miażdżycy stworzono kalkulator SCORE2-Diabetes, uwzględniający dodatkowo poziom hemoglobiny glikowanej (HbA1c), czas trwania cukrzycy oraz wydolność nerek (eGFR). U osób przed czterdziestką kardiolog ocenia natomiast ryzyko w perspektywie całego życia.

Kalkulatora nie stosuje się u pacjentów, którzy z definicji znajdują się w grupie bardzo wysokiego ryzyka: po przebytym zawale, udarze, z chorobą tętnic obwodowych, przewlekłą chorobą nerek czy powikłaną hipercholesterolemią rodzinną. Do grupy wysokiego ryzyka trafiają także osoby z poziomem LDL powyżej 190 mg/dl lub ciśnieniem przekraczającym 180/110 mm Hg.

SCORE2 to narzędzie przesiewowe, które nie uwzględnia wszystkich obciążeń. Istotnymi czynnikami modyfikującymi są wczesne zawały w rodzinie (u ojca lub brata przed 55. rokiem życia, u matki lub siostry przed 60. rokiem życia), choroby autoimmunologiczne (RZS, łuszczyca) oraz przebyty stan przedrzucawkowy w ciąży.

Algorytm nie uwzględnia również stężenia lipoproteiny(a) – genetycznej frakcji cholesterolu, którą warto oznaczyć raz w życiu (jej poziom powyżej 180 mg/dl znacząco podnosi ryzyko). W sytuacjach niejednoznacznych pomocna bywa tomografia komputerowa oceniająca wskaźnik zwapnienia tętnic wieńcowych (CAC) – brak zwapnień obniża szacowane ryzyko, a ich obecność kwalifikuje do intensywniejszego leczenia.

Na wiek i uwarunkowania genetyczne nie mamy wpływu, lecz pozostałe parametry można skutecznie modyfikować. Obniżenie ciśnienia skurczowego o 10 mm Hg zmniejsza ryzyko poważnych zdarzeń naczyniowych średnio o 20 proc., a spadek cholesterolu LDL o każde 39 mg/dl (1 mmol/l) – o kolejne 22 proc.

Rzucenie palenia przynosi wyraźny spadek ryzyka już w ciągu 1–2 lat, po 3–6 latach nadmiarowe zagrożenie maleje o połowę, a po około 15 latach zrównuje się z zagrożeniem u osób niepalących. Każdy zrzucony kilogram obniża ciśnienie skurczowe średnio o 1 mm Hg. Ograniczenie soli do 5 g na dobę, 150–300 minut umiarkowanego ruchu tygodniowo oraz redukcja tłuszczów nasyconych w diecie poniżej 10 proc. energii pozwalają zauważalnie poprawić parametry naczyniowe już po 3 miesiącach.

Algorytm SCORE2 to doskonały punkt wyjścia do rozmowy z lekarzem o profilaktyce, a nie sztywna diagnoza. Świadomość własnych wyników ciśnienia i cholesterolu pozwala wdrożyć niezbędne zmiany w stylu życia na długo przed pojawieniem się pierwszych objawów choroby wieńcowej. Kontrolną ocenę ryzyka warto powtarzać u lekarza co kilka lat.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8248998/
2. European Heart Journal, https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/34/3227/6358713