Zaburzenia orientacji przestrzennej u dorosłych i dzieci

Zaburzenia orientacji przestrzennej to pojęcie, pod którym rozumie się nieprawidłowości dotyczące współpracy kilku zmysłów, przede wszystkim wzroku, słuchu, dotyku i zmysłu kinestetycznego.

Orientacja przestrzenna jest złożonym procesem, dzięki któremu człowiek posiada świadomość własnego ciała oraz jego położenia w stosunku do otaczającej go przestrzeni. To pozwala mu zrozumieć, ale i wykorzystać wiedzę o stosunkach przestrzennych (to na przykład odległość, strona lewa i prawa w schemacie własnego ciała oraz w przestrzeni) między sobą a innymi osobami czy obiektami. Orientacja w przestrzeni jest warunkiem dobrego funkcjonowania w życiu.

Rozwój orientacji przestrzennej jest powiązany z szeroko pojętym rozwojem psychofizycznym dziecka. Według specjalistów proces ten składa się z głównych trzech etapów, które następują u każdego w określonej kolejności. To:

• wykształcenie własnego punktu widzenia,
• opanowanie punktu widzenia drugiej osoby stojącej naprzeciwko, co objawia się w umiejętności wskazywania jej części ciała,
• przyjęcie punktu widzenia rzeczy, tj. umiejętność wskazania zależności pomiędzy trzema przedmiotami.

Zaburzenia orientacji przestrzennej u dzieci widoczne są już w wieku przedszkolnym. W wieku szkolnym powodują trudności w nauce czytania, pisania, a także innych czynnościach szkolnych. Dzieci z obniżonym poziomem orientacji przestrzennej często słabiej wypadają na tle grupy nie tylko na lekcjach matematyki czy języka polskiego, ale i w czasie zajęć gimnastycznych.

W późniejszym wieku pojawiają się trudności w rozumieniu schematów i map, umiejscowieniu elementów na ilustracjach, określenia wzajemnego ich położenia, ale także sytuacji przestrzennych czy orientacji w terenie.

Co ważne, obserwowane nieprawidłowości w zakresie orientacji przestrzennej nie są charakterystyczne dla osób z opóźnieniem rozwojowym. Pojawiają się także u dzieci czy dorosłych w normie intelektualnej.

Jak rozpoznać zaburzenia orientacji przestrzennej? Najczęściej obserwowane objawy, które mogą wskazywać na zaburzenia orientacji przestrzennej to:

• brak orientacji w prawej i lewej stronie własnego ciała,
• brak zdecydowania podczas wskazywania prawych i lewych części osoby znajdującej się naprzeciwko,
• brak orientacji w kierunkach w przestrzeni: w lewo, w prawo, wyżej, niżej, w przód, w tył, nad, pod,
• nieumiejętność określenia położenia przedmiotów względem siebie,
• mylenie kierunków góra-dół, do siebie-od siebie, z tyłu-z przodu, po lewej-po prawej,
• nieprawidłowe planowanie układów przestrzennych i na płaszczyźnie,
• pismo lustrzane,
• problemy z zapamiętaniem lokalizacji,
• brak wyobraźni przestrzennej,
• nieumiejętność odczytywania map i schematów,
• kłopoty w swobodnym poruszaniu się w przestrzeni zgodnie z instrukcją,
• niechęć do zabaw konstrukcyjnych,
• rysunki postaci ludzkiej uproszczone, niedojrzałe graficznie w stosunku do wieku.

Nad orientacją przestrzenną można pracować, zwłaszcza w przypadku dzieci. Pomocne są różne ćwiczenia, takie jak:

• poznawanie swojego ciała, używanie określeń: prawa i lewa ręka oraz nazw: noga, ucho, kolano,
• wykonywanie prostych ruchów na polecenie (na przykład zegnij lewą nogę, podnieś prawą rękę, zakryj lewą ręką prawe oko, chwyć prawą ręką lewe ucho),
• ćwiczenia przed lustrem (pokazywanie dziecku zmiany stron u osoby stojącej naprzeciwko),
• ćwiczenia z osobą naprzeciw (na przykład mruganie lewym okiem, podawanie prawej dłoni, poklepywanie się po lewym ramieniu, dotykanie prawego ucha),
• chodzenie po narysowanej ścieżce, omijanie przeszkód,
• segregowanie przedmiotów według ustalonych zasad, koniecznie opartych na dostrzeganiu stosunków przestrzennych,
• obserwowanie wzajemnego położenia różnych przedmiotów narysowanych na wzorach, schematach, obrazkach,
• tworzenie mozajek, rysowanie szlaczków, pogrubianie konturu,
• wykonywanie ćwiczeń przestrzennych, takich jak dyktanda graficzne, rysowanie po szlaczkach czy odtwarzanie rysunkiem na papierze w kratkę lub milimetrowym.

Zaobserwowane zaburzenia orientacji przestrzennej, zarówno u dzieci, jak i dorosłych, warto skonsultować ze specjalistą. Trzeba pamiętać, że w niektórych przypadkach mogą wiązać się z zaburzeniami rozwojowymi, ale i schorzeniami. Jednym z nich jest choroba Alzheimera, która stopniowo odbiera pamięć i mowę oraz powoduje zaburzenia orientacji w czasie i przestrzeni.