Chroni naczynia przed wapnieniem. Większość pomija tę witaminę

Witamina K występuje w dwóch głównych formach, które różnią się pochodzeniem oraz szlakiem, jaki pokonują w ludzkim ciele. Filochinon (witamina K1) pochodzi z zielonych warzyw liściastych i trafia głównie do wątroby, gdzie uczestniczy w syntezie czynników krzepnięcia krwi.

Z kolei menachinony (witamina K2) powstają głównie w procesie fermentacji bakteryjnej i docierają do kości oraz ścian naczyń. W tej grupie wyróżnia się dwie najważniejsze postacie: MK-4, która szybko się wchłania, lecz równie gwałtownie znika z krwiobiegu, oraz MK-7. Ta druga utrzymuje się we krwi nawet przez kilkadziesiąt godzin. Ta wyjątkowa trwałość daje tkankom obwodowym czas na jej pełne wykorzystanie i jest głównym powodem, dla którego naukowcy badają wpływ MK-7 na układ krążenia.

Drugie, kluczowe działanie witaminy K wiąże się z aktywacją białka MGP (macierzowego białka Gla). Pełni ono w naczyniach funkcję strażnika: blokuje odkładanie się soli wapnia w ścianach tętnic i kieruje ten minerał tam, gdzie jest faktycznie potrzebny.

Aby białko MGP mogło zadziałać, musi przejść chemiczną aktywację (proces karboksylacji), w której witamina K jest niezbędnym kofaktorem. Bez jej odpowiedniego poziomu MGP pozostaje bezużyteczne i traci zdolność wiązania wapnia. Podobny mechanizm zachodzi w układzie kostnym, gdzie witamina K aktywuje osteokalcynę – białko wbudowujące wapń w tkankę kostną. W ten sposób jedna witamina zabezpiecza jednocześnie naczynia przed stwardnieniem, a kości przed ubytkiem gęstości.

Gdy w organizmie brakuje witaminy K, białko MGP krąży we krwi w postaci nieaktywnej (określanej skrótem dp-ucMGP). W badaniach klinicznych jego wysokie stężenie uznaje się za istotny wskaźnik ryzyka zwapnienia naczyń.

Nieaktywne białko nie blokuje minerałów, przez co wapń odkłada się w środkowej warstwie tętnic. Naczynia tracą elastyczność i sztywnieją. Dowodem tego mechanizmu są klasyczne leki przeciwkrzepliwe (warfaryna, acenokumarol) – blokując metabolizm witaminy K, podnoszą poziom nieaktywnego MGP i przyspieszają odkładanie wapnia w naczyniach.

Obserwacje populacyjne wyraźnie powiązały wysokie spożycie witaminy K2 w diecie ze zmniejszonym zwapnieniem aorty oraz niższą śmiertelnością z przyczyn sercowo-naczyniowych (w przypadku formy K1 takiej zależności nie wykazano).

Obiecująco wypadają też próby kliniczne. W dwuletnim badaniu u chorych z chorobą wieńcową dawka 360 µg witaminy K2 MK-7 spowolniła tempo przyrostu zwapnień w tętnicach wieńcowych o około jedną trzecią. Choć u osób zdrowych dowody wymagają dalszych analiz, to jeden z ciekawszych kierunków w kardiologii prewencyjnej.

Zwapnienie tętnic to problem pacjentów z chorobą wieńcową, cukrzycą oraz niewydolnością nerek, u których naczynia starzeją się przedwcześnie. Drugą grupą są kobiety po menopauzie – w badaniach suplementacja formą MK-7 poprawiała u nich elastyczność głównych pni tętniczych, ułatwiając pracę sercu.

Witamina K1 występuje powszechnie w szpinaku, jarmużu, brokułach i natce pietruszki. Trudniej dostarczyć z pożywienia witaminę K2 w trwałej postaci MK-7 – jej rekordzistą pozostaje japońskie natto (fermentowana soja), które w 100 g dostarcza nawet 1000 µg tego związku.

W europejskiej diecie mniejsze ilości menachinonów znajdziemy w twardych serach dojrzewających (gouda, ementaler), żółtkach jaj, wątróbce i maśle. Mięso i nabiał zawierają witaminę K2 w postaci MK-4, która szybko znika z krwi, w przeciwieństwie do dłużej utrzymującej się MK-7. Ponieważ witamina K rozpuszcza się w tłuszczach, posiłki w nią bogate warto łączyć z odrobiną oliwy lub masła.

W badaniach nad elastycznością tętnic stosowano dawki od 180 do 360 µg MK-7 na dobę. Witamina K w ilościach z żywności i typowych suplementów uchodzi za bezpieczną i nie ustalono dla niej tolerowanego górnego poziomu spożycia.

Istnieje jednak wyjątek: osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe blokujące witaminę K (warfarynę lub acenokumarol) nie mogą przyjmować suplementów na własną rękę. Nawet niewielka dawka MK-7 osłabia działanie leku i zwiększa ryzyko zakrzepu, dlatego każda zmiana wymaga zgody lekarza.

Witamina K to znacznie więcej niż regulator krzepnięcia. Poprzez białko MGP dba o to, by wapń wzmacniał kości, zamiast usztywniać naczynia krwionośne. Dbałość o obecność fermentowanych produktów, zielonych warzyw i zdrowych tłuszczów w codziennej diecie to prosty krok w ochronie elastyczności tętnic.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6413124/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4052396/
3. Plos One, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0043229
4. JAMA Cardiology, https://jamanetwork.com/journals/jamacardiology/article-abstract/2850256
5. Thieme, https://www.thieme-connect.de/products/ejournals/abstract/10.1160/TH14-08-0675
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10689161/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3502319/
8. JTH, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jth.12203