Cofa stłuszczenie wątroby, cukrzycę i nadciśnienie. Są badania

W języku medycznym wyleczenie oznacza całkowite i trwałe usunięcie przyczyny schorzenia, po którym problem już nie powraca. W przypadku większości chorób cywilizacyjnych mówimy jednak nie o wyleczeniu, lecz o remisji zależnej od stylu życia. Wycofanie objawów i normalizacja parametrów wynikają z usunięcia czynnika wyzwalającego (np. nadmiaru tkanki tłuszczowej). Jeśli pacjent porzuci wprowadzone zmiany, choroba może powrócić.

Specjaliści rozróżniają też odwrócenie samego procesu chorobowego od farmakologicznego opanowania objawów. W pierwszym przypadku organizm rzeczywiście naprawia część szkód. W drugim lek przeważnie tłumi skutki, a mechanizm choroby działa w dalszym ciągu. Ta różnica wpływa na to, jak trwały będzie uzyskany efekt.

Cukrzyca typu 2 jest obecnie najlepiej udokumentowanym przykładem odwracalnej choroby metabolicznej. Badanie DiRECT pokazało, że po utracie powyżej 15 kilogramów masy ciała remisję uzyskało 86 proc. uczestników. Interwencja opierała się na diecie niskokalorycznej, około 800 kcal dziennie, przez kilka miesięcy.

Mechanizm ten wiąże się ze zmniejszeniem otłuszczenia narządowego wątroby i trzustki. Kiedy komórki beta trzustki zostają odciążone od nadmiaru tłuszczu, odzyskują zdolność do prawidłowego wydzielania insuliny. Największe szanse na sukces występują w pierwszych 5-6 latach od diagnozy - w późniejszym okresie komórki beta mogą ulec trwałemu wyczerpaniu i powrót do normy staje się trudniejszy.

Wątroba wyróżnia się unikalną zdolnością do samonaprawy. Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) we wczesnym stadium jest w pełni odwracalna. Nagromadzony w komórkach wątrobowych tłuszcz można usunąć poprzez redukcję masy ciała oraz ograniczenie cukrów prostych.

Redukcja masy ciała o 7-10 proc. pozwala wyraźnie zmniejszyć stłuszczenie oraz wyciszyć stan zapalny narządu. Pierwsze efekty bilansowania diety i ograniczenia cukrów prostych widoczne są już po kilku tygodniach. Granicą odwracalności jest jednak zaawansowane włóknienie (marskość wątroby), w którym zdrowy miąższ zastępuje nieodwracalnie tkanka bliznowata.

Wczesne nadciśnienie oraz stan przedcukrzycowy to sytuacje, które często należą do zjawisk odwracalnych. Stan przedcukrzycowy (glikemia na czczo 100-125 mg/dL) oraz wczesne nadciśnienie tętnicze doskonale reagują na modyfikację nawyków. W badaniu DPP zmiana diety i regularny ruch obniżyły ryzyko rozwoju pełnoobjawowej cukrzycy aż o 58 proc. Równie wysokie efekty przynoszą redukcja spożycia soli poniżej 5 g dziennie oraz aktywność fizyczna przy nadciśnieniu.

Brak reakcji prowadzi jednak do utrwalonej przebudowy naczyń krwionośnych. Gdy tętnice sztywnieją na stałe, zmiana nawyków przestaje wystarczać i konieczna staje się stała farmakoterapia.

Przez lata sądzono, że miażdżyca może jedynie postępować i nie da się jej cofnąć. Współczesne badania wewnątrznaczyniowe (IVUS) pokazują, że rygorystyczne obniżenie poziomu cholesterolu LDL (poniżej 55–70 mg/dL) przy wsparciu leczenia statynami pozwala uzyskać niewielką regresję złogów.

Głównym celem klinicznym nie jest jednak całkowite cofnięcie miażdżycy, lecz jej stabilizacja. Odpowiednie leczenie sprawia, że blaszka twardnieje i staje się mniej podatna na pęknięcie, co skutecznie chroni pacjenta przed zawałem serca i udarem mózgu.

Nie każdy proces chorobowy da się cofnąć. Cukrzyca typu 1 oraz zaawansowane schorzenia autoimmunologiczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów) wiążą się z nieodwracalnym zniszczeniem tkanek przez układ odpornościowy.

Odwrócić nie da się także utrwalonych uszkodzeń narządów. Zaawansowana niewydolność serca, nerek oraz płuc oznacza trwałą utratę czynnej tkanki. Podobnie jest z uszkodzeniami układu nerwowego, ponieważ neurony regenerują się wyjątkowo słabo. W takich przypadkach medycyna nie cofa choroby. Celem staje się wówczas kontrola przebiegu oraz spowolnienie dalszych szkód.

Możliwość cofnięcia choroby zależy od trzech kluczowych czynników:

• Rodzaju uszkodzenia - zaburzenia czynnościowe (tkanka żyje, ale gorzej pracuje) są odwracalne, natomiast zmiany strukturalne (bliznowacenie, obumarcie komórek) pozostają trwałe.
• Etapu diagnozy - im wcześniejsza interwencja, tym większe szanse na regenerację.
• Trwałości nawyków - remisja utrzymuje się wyłącznie tak długo, jak długo pacjent dba o dietę, ruch i redukcję stresu. Łączenie diety z treningiem oporowym pomaga dodatkowo chronić masę mięśniową, która jest głównym narządem odpowiedzialnym za wrażliwość na insulinę.

Regularne badania profilaktyczne pozwalają wykryć nieprawidłowości w momencie, gdy są one jeszcze w pełni odwracalne. Pamiętajmy, że ewentualna modyfikacja lub odstawienie leków zawsze wymaga ścisłej konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Źródła:

1. American Diabetes Association, https://diabetesjournals.org/care/article/44/10/2438/138556
2. Frontiers in Endocrinology, https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2022.888557/full
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6313489/
4. Public Health, http://publichealth.lacounty.gov/diabetes/docs/National_DPP_Research_Articles/DiabetesPreventionProgramResearchGroup_Reduction%20In%20The%20Incidence%20Of%20Type%202 proc.20Diabetes_With_Lifestyle_Intervention_Or_Metformin_2002.pdf
5. Cleveland Clinic, https://www.ccjm.org/content/ccjom/73/10/937.full.pdf
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507713/
7. Journal of Internal Medicine, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joim.13214