Gruczoły łojowe – budowa, lokalizacja, funkcje i choroby

Gruczoły łojowe (łac. glandula sebacea) to proste, rozgałęzione, pęcherzykowe gruczoły skóry ssaków, odpowiadające za wydzielanie łoju uchodzącego do mieszka włosowego. Należą do grupy gruczołów wydzielania zewnętrznego, a ich praca regulowana jest głównie przez hormony.

Rolę najistotniejszych stymulatorów przypisuje się hormonom płciowym (męskie androgeny i żeńskie estrogeny), ale również hormonom nadnerczy (na przykład kortyzol oraz produkowanym przez przysadkę mózgową (hormon wzrostu, prolaktyna). Ich wpływ polega na hamowaniu lub pobudzaniu komórek.

Gruczoły łojowe rozwijają się już w trakcie życia płodowego, zazwyczaj około 15. tygodnia życia płodu. Specjaliści są zdania, że o ile ilość gruczołów łojowych w skórze jest mniej więcej stała przez całe życie, o tyle z wiekiem powiększają się ich rozmiary. W zależności od lokalizacji ich liczba wynosi ona od 100 do 800/cm².

Gdzie znajdują się gruczoły łojowe?

Zlokalizowane są głównie w bliskiej okolicy włosa. Najwięcej na owłosionej skórze głowy, twarzy (czoło, nos, broda) oraz górnych częściach tułowia (ramiona, klatka piersiowa, plecy i skóra głowy, nazywane rynną łojotokową).

Najmniejsze ilości zawierają podeszwy stóp i wewnętrzna powierzchnia dłoni. Gruczoły łojowe nie pojawiają się w takich miejscach jak nieowłosione wargi, brodawka sutkowa czy zewnętrzne narządy płciowe. Wyjątkowo duże gruczoły łojowe obserwuje się w skórze nosa, policzków i małżowin usznych. Z kolei w powiece obecny jest gruczoł tarczkowy, czyli gruczoł Meiboma.

Na dłoniach, stopach i języku twojego dziecka pojawiły się bolesne pęcherze? Uważaj, to mogą być objawy wirusa bostońskiego! Sprawdź, co każdy rodzic powinien o nim wiedzieć.

Gruczoły łojowe mają kształt pęcherzykowy. Przydatki skóry powstają z głębokiego wpuklenia pochewki zewnętrznej włosa. Uchodzą do mieszka włosowego. Łój wyprowadzany jest na powierzchnię przez przewód wydzielniczy. Kanał wyprowadzający jest zbudowany z nabłonka wielowarstwowego.

Ich najważniejszą funkcją jest produkcja łoju skórnego, zwanego sebum, który natłuszcza włosy i naskórek. Wydzielina nie tylko zapobiega nadmiernej utracie wody, alei pełni również funkcje odżywcze. Ponadto zapewnia skórze miękkość oraz odporność na warunki atmosferyczne.

Sebum jest wydzieliną, która składa się z tłuszczów (to trójglicerydy, fosfolipidy, pochodne cholesterolu), a także pozostałości komórek oraz substancje o działaniu przeciwdrobnoustrojowym.

Gruczoł łojowy jest gruczołem holokrynowym. Oznacza to, że w wydzielinę zostają przekształcone całe komórki. Te w swojej dojrzałej formie ulegają rozpadowi - tworzą sebum. Na ich miejsce pojawiają się nowe, powstałe na drodze podziałów.

Choroby gruczołów łojowych w większości przypadków mają związek z ich nadmiernym pobudzaniem. Nadaktywność wydzielnicza może się wiązać zarówno z problemami natury kosmetycznej, jak i stanami zapalnymi czy ropniami. Przerośnięte gruczoły łojowe oznaczają nadmierną aktywność i co za tym idzie - zwiększoną produkcję łoju.

Najbardziej powszechne choroby i zaburzenia związane z funkcjonowaniem gruczołu łojowego to:

• łojotok, który zwykle obejmuje owłosioną skórę głowy, twarzy oraz górnych części tułowia. U podłoża łojotoku leżą niedobory witamin, zmiany hormonalne oraz czynniki genetyczne. Łojotok sprawia, że skóra się przetłuszcza, dochodzi do wtórego blokowania ujść gruczołów łojowych. Łojotok pojawia się w łojotokowym zapaleniu skóry, a także łojotokach dziecięcych,
• trądzik: młodzieńczy, związany z nadmierną stymulacją androgenami w okresie dojrzewania, ale również trądzik niemowlęcy, trądzik polekowy (zwykle powiązany z terapią hormonalną), trądzik kosmetyczny (pojawia się, gdy gruczoły łojowe są zablokowane wskutek stosowania kosmetyków),
• torbiel gruczołu łojowego, czyli łagodny guzek w obrębie skóry, potocznie nazywany kaszakiem. Najczęściej pojawia się za płatkiem ucha lub na karku,
• wyprysk łojotokowy noworodków (np. ciemieniucha). Zaburzenie ma związek z działaniem androgenów pochodzących zarówno z organizmu matki, jak i produkcji łożyskowej,
• nowotwory gruczołów łojowych, zarówno łagodne, jak i złośliwe. To np. nieszkodliwe gruczolaki łojowe, ale i niebezpieczny rak łojowy.