Hiperfagia – czym jest chorobliwy głód i jak odzyskać nad nim kontrolę?

Fizjologiczny apetyt to sygnał zapotrzebowania na energię, który ustępuje po zbilansowanym posiłku. Hiperfagia jest stanem chorobowym – uczucie sytości w ogóle nie występuje lub znika wkrótce po jedzeniu, nawet przy spożyciu bardzo dużych porcji.

Hiperfagia ma miejsce wtedy, gdy głód jest uporczywy i niemożliwy do zaspokojenia, sytość odczuwa się z opóźnieniem albo w niewielkim stopniu, a myśli i zachowania związane z jedzeniem przejmują kontrolę nad życiem. O ile okazjonalne podjadanie z nudów można powstrzymać świadomą decyzją, o tyle hiperfagia wynika z biologicznego rozregulowania mechanizmów głodu i sytości, co uniemożliwia jej opanowanie samą siłą woli.

Za kontrolę apetytu odpowiadają trzy kluczowe hormony:

• Grelina - produkowana głównie w żołądku, stymuluje ośrodek głodu w podwzgórzu przed posiłkiem.
• Leptyna - wydzielana przez tkankę tłuszczową, przekazuje do mózgu sygnał sytości.
• Insulina - uwalniana przez trzustkę po posiłku, obniża poziom glukozy i wspiera odczuwanie najedzenia.

W przypadku znacznego nadmiaru tkanki tłuszczowej rozwija się leptynooporność – stan, w którym podwzgórze staje się niewrażliwe na działanie leptyny. Mimo wysokiego stężenia tego hormonu mózg nie odbiera sygnału sytości i wciąż generuje uczucie głodu.

Wzmożony głód bywa objawem zaburzeń ogólnoustrojowych. Przy nadczynności tarczycy przyspieszony metabolizm zwiększa zapotrzebowanie energetyczne, wywołując wysoki apetyt połączony ze spadkiem masy ciała. Z kolei w nieleczonej cukrzycy z powodu braku insuliny lub oporności tkanek glukoza nie trafia do wnętrza komórek, wywołując stan tzw. głodu komórkowego.

Rzadszą przyczyną jest zespół Pradera-Williego (zaburzenie genetyczne dotykające 1 na 15 000–30 000 urodzeń), w którym uszkodzenie podwzgórza prowadzi do niepohamowanego łaknienia od dzieciństwa. Podobnie działają guzy, urazy czy stany zapalne niszczące ośrodek sytości. Każda z tych sytuacji wymaga specjalistycznej diagnostyki medycznej.

Ciągły apetyt bywa również skutkiem ubocznym przyjmowanych leków: glikokortykosteroidów (nasilających łaknienie i podnoszących glikemię), niektórych leków psychotropowych (m.in. olanzapiny, klozapiny czy mirtazapiny) oraz leków przeciwhistaminowych I generacji.

Znaczący wpływ mają także czynniki żywieniowe i styl życia. Deprywacja snu zaburza proporcje między greliną a leptyną, nasilając apetyt kolejnego dnia. Z kolei przewlekły stres utrzymuje wysokie stężenie kortyzolu, co wzmaga chęć na produkty wysokoenergetyczne i słodkie.

Głód nie zawsze ma podłoże fizjologiczne. Jedzenie emocjonalne stanowi próbę regulacji trudnych stanów psychicznych (stresu, smutku czy nudy) i dotyczy konkretnych, zazwyczaj kalorycznych produktów. Mija po solidnym najedzeniu. Głód fizjologiczny narasta stopniowo i mija nawet po mniejszym posiłku.

Z kolei napady objadania się wiążą się z utratą kontroli nad ilością spożywanego jedzenia w krótkim czasie. Po wszystkim odczuwa się wstyd i wyrzuty sumienia. Nawracające napady wymagają wsparcia psychodietetyka, psychologa lub psychiatry, ponieważ podłoże jest emocjonalne, a nie metaboliczne.

Odpowiednio skomponowany jadłospis pomaga stabilizować poziom glukozy i stymulować hormony sytości:

• Białko - charakteryzuje się najwyższym indeksem sytości (porcja 20–30 g na posiłek, czyli średniej wielkości pojedyncza pierś kurczaka lub kostka twarogu, skutecznie hamuje apetyt na kilka godzin).
• Błonnik i niski indeks glikemiczny - błonnik opóźnia opróżnianie żołądka, a produkty o niskim IG zapobiegają gwałtownym wahaniom glukozy i napadom głodu. Najlepszymi jego źródłami są warzywa, nasiona roślin strączkowych i produkty pełnoziarniste.

Spożywanie dań co 3–4 godziny oraz wypijanie szklanki wody przed posiłkiem dodatkowo wspomaga kontrolę apetytu. Rano warto zjeść wytrawne śniadanie, aby skoki cukru po słodkim daniu nie wywoływały kolejnych napadów głodu.

Niezwłocznej konsultacji lekarskiej wymaga wzmożony apetyt połączony ze wzmożonym pragnieniem, częstym oddawaniem moczu (wielomoczem) i niezamierzoną utratą masy ciała, co wskazuje na cukrzycę. Jeśli głodowi towarzyszy kołatanie serca, drżenie rąk i nadmierna potliwość, podejrzewa się nadczynność tarczycy.

Diagnostykę zaczyna się od podstawowych badań krwi. Poziom glukozy na czczo oraz hemoglobina glikowana HbA1c to parametry, które oceniają gospodarkę cukrową, a hormon TSH sprawdza pracę tarczycy. Warto zbadać też morfologię oraz poziom elektrolitów. Jeśli głód zwiększył się po rozpoczęciu nowego leku, należy skonsultować to z lekarzem prowadzącym.

Hiperfagia to objaw, a nie słabość. Za uporczywym głodem stoją hormony, choroby, leki lub emocje, dlatego sama silna wola w tym przypadku nie wystarcza. Część mechanizmów można kontrolować odpowiednią kompozycją posiłków i regularnością, a niektóre z nich wymagają leczenia.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11762201/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11196531/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553161/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11057385/
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551700/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6412413/
7. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551501/