Kortykosteroidy – działanie, zastosowanie, wskazania i skutki uboczne

Kortykosteroidy, inaczej glikokortykosteroidy, są hormonami steroidowymi produkowanymi w warstwach kory nadnerczy. To gruczoły wydzielania wewnętrznego zlokalizowane na szczycie nerki.

Kortykosteroidy powstają w warstwie pasmowej oraz w bardzo małej części w siateczkowej. Mówiąc o tej grupie hormonów mamy na myśli głównie kortyzol (hydrokortyzon) i kortykosteron. Ich powstawanie związane jest z aktywnością hormonu adrenokortykotropowego — ACTH.

Glikokortykosteroidy to także grupa leków wytwarzanych syntetycznie, które swoim działaniem naśladują naturalne hormony. Syntezowane glikokortykosteroidy wykazujące działanie zdecydowanie silniejsze niż hormony naturalne. Należą do nich deksametazon, prednizon i metyloprednizon.

Kortykosteroidy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania ustroju człowieka. Wykorzystywane są jako środki lecznicze w wielu chorobach, ponieważ:

• działają przeciwobrzękowo,
• wpływają na przebieg reakcji odpornościowych,
• działają przeciwalergicznie,
• regulują przemianę węglowodanów, tłuszczowe i białkowe,
• modulują funkcje układu krążenia, ośrodkowego układu nerwowego i immunologicznego,
• działają przeciwzapalnie,
• zwiększają aktywność enzymów wątrobowych,
• wyciszają procesy zapalne w organizmie przez hamowanie aktywności cytokin zapalnych, chemokin oraz innych czynników zapalnych,
• działają immunosupresyjnie,
• wpływają na wzrost glukozy we krwi.

Istotą działania kortykosteroidu jest wpływ na syntezę białek. Mogą ją zatrzymywać lub zwiększać, co wywołuje różne reakcje.

Kortykosteroidy mają szerokie zastosowanie, ponieważ hormony różnią się między sobą właściwościami. Znajdują zastosowanie na przykład w dermatologii, w leczeniu chorób skórnych. Wykorzystuje się je także w celu zapobiegania odrzucenia przeszczepu. Podaje się je również w sytuacji, gdy dochodzi do niedoboru naturalnych hormonów.

Ale to nie wszystko. Kortykosteroidy wykorzystuje się jako leki przeciwzapalne, a i podaje, gdy dojdzie do wstrząsu anafilaktycznego. Stosuje się je w terapii chorób autoimmunologicznych oraz w chorobach nowotworowych.

Leki należące do omawianej grupy to: acetonid flucinolonu, beklometazon, betametazon, budezonid, deksametazon, flunizolid, flutikazon, halometazon, hydrokortyzon (kortyzol), klobetazol, kortyzon, medryzon, metyloprednizolon, mometazon, parametazon, prednizolon, prednizon, triamcinolon, trimetylooctan flumetazonu.

Do chorób, w których zalecane jest stosownie kortykosteroidów, zalicza można:

• choroby skóry: atopowe zapalenie skóry, dermatozy zapalne,
• choroby alergiczne: pokrzywka, astma, alergia na jad pszczół i os, reakcje polekowe.
• choroby przewodu pokarmowego: nieswoiste zapalenia jelit, celiakia,
• choroby reumatologiczne: układowe choroby tkanki łącznej (toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów), zapalenia naczyń,
• choroby hematologiczne: białaczki, chłoniaki,
• schorzenia związane z niewydolnością kory nadnerczy: choroba Addisona,
• choroby tarczycy: podostre zapalenie tarczycy, powikłania choroby Gravesa-Basedova.

O ile w zdrowym organizmie działanie hormonów kory nadnerczy jest korzystne i nie wywiera negatywnego wpływu na organizm, o tyle syntetyczne kortykosteroidy mogą wywoływać skutki uboczne. Obserwuje się je zwłaszcza w przypadku długotrwałych terapii. Najczęściej jest to:

• zaburzenie gospodarki węglowodanowej,
• zaburzenie metabolizmu białek i lipidów,
• cukrzyca,
• rozstępy skórne w wyniku ścieńczenia i osłabienia skóry,
• otyłość, otyłość typu centralnego,
• zanik mięśni, osłabienie siły mięśniowej,
• osłabienie odporności, ciężkie zakażenia,
• utrata wapnia z kości, wtórna osteoporoza,
• obniżenie sprawności pracy nadnerczy,
• zahamowanie wzrostu u dzieci,
• obrzęki,
• depresja, koszmary.

Kortykosteroidów nie można stosować u pacjentów, którzy zmagają się z takimi chorobami bądź przypadłościami, jakie mogą być powodowane przez same kortykosterydy w ramach działań niepożądanych. Przyjmowanie hormonów powinno być ściśle ustalone i kontrolowane przez lekarza.