Hormony steroidowe – przykłady, funkcje, podział i mechanizm działania

Hormony steroidowe, znane także jako hormony sterydowe, to grupa substancji, których cechą wspólną jest szkielet steroidowy i mechanizm działania.

Hormony steroidowe w większości są syntezowane przez korę nadnerczy oraz gonady (czyli jajniki u kobiet i jądra u mężczyzn). Niektóre z nich są również syntezowane przez łożysko w przypadku ciężarnych.

Za powstawanie hormonów sterydowych w komórce odpowiada gładkie retikulum endoplazmatyczne. Substratem do ich biosyntezy jest cholesterol, który przez działanie enzymów mitochondrialnych ulega przekształceniu do pregnenolonu i trafia do cytozolu, by przybrać postać progesteronu.

Mechanizm działania hormonów steroidowych jest stosunkowo prosty. Substancje działają bowiem przez receptory wewnątrzkomórkowe, przenikając do komórki. Następnie łączą się z odpowiednim receptorem docelowym i wywołują zmiany na poziomie molekularnym.

Receptory dla hormonów steroidowych są obecne w jądrze komórek, na które oddziałują – w cytoplazmie lub jądrze komórki. Wybór odpowiednich hormonów komórce umożliwia obecność receptorów specyficznych.

Hormony steroidowe dzieli się na klasy różniące się od siebie strukturą i pełnioną funkcją. To:

• glikokortykoidy,
• mineralokortykoidy wydzielane są przez korę nadnerczy,
• gestageny; jedynym fizjologicznym gestagenem jest progesteron,
• estrogeny; u ludzi obecne są trzy rodzaje estrogenów: estron, estradiol oraz estriol.
• androgeny, czyli testosteron i androsteron.

Do hormonów steroidowych zalicza się także witaminę D. Choć jako jedyna nie zawiera układu steroidowego, steroidy są jej prekursorami.

Hormony steroidowe – przykłady

Do najbardziej znanych hormonów steroidowych należą:

• hormony płciowe męskie (androgeny, przede wszystkim testosteron),
• hormony płciowe żeńskie (estrogeny i gestageny, m.in. estradiol i progesteron),
• kortykosteroidy (m.in. kortyzon, aldosteron),
• LH i FSH (hormony: luteinizujący i folikulotropowy).

Inne hormony steroidowe to kortykosteroidy produkowane przez korę nadnerczy czy ekdyzon produkowany przez owady.

Hormony są substancjami syntezowanymi przez wyspecjalizowane gruczoły i transportowane w organizmie do miejsc działania. Oznacza to, że do komórek docelowych docierają wraz z płynami ustrojowymi, najczęściej wraz z krwią. Co charakterystyczne, hormony sterydowe stanowią grupę małocząsteczkowych związków chemicznych, które z łatwością przenikają przez błonę komórkową.

Substancje odpowiadają za regulację czynności i modyfikację cech strukturalnych tkanek docelowych. Pełnią wiele różnych funkcji biologicznych, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet.

Na przykład funkcją mineralokortykoidów jest regulowanie gospodarki wodno-elektrolitowej. Aldosteron (ich głównym przedstawiciel) reguluje metabolizm jonów sodu i potasu. Testosteron odpowiada za rozwój męskich narządów płciowych oraz za spermatogenezę, stymuluje syntezę białek, wpływa na rozrost mięśni szkieletowych (działa anaboliczne). Gestageny biorą udział w zapłodnieniu, przygotowują macicę do implantacji zarodka i utrzymania ciąży.

Z kolei glikokortykosteroidy:

• biorą udział w metabolizmie białka, tłuszczów oraz węglowodanów,
• mobilizują organizm w sytuacjach stresowych, zarówno pod kątem fizycznym, jak i emocjonalnym,
• modulują odporność, mają wpływ na odpowiedź immunologiczną organizmu,
• wpływają na ciśnienie krwi.

Najważniejszym glikokortykosteroidem pod względem fizjologicznym jest kortyzol. W zależności od jego stężenia tkankowego i szybkości wydzielania kortyzolu:

• podwyższa poziom glukozy we krwi,
• hamuje namnażania limfocytów T,
• powoduje nasilone wydalanie potasu i wapnia przez nerki oraz zatrzymanie sodu,
• zwiększa syntezę glikogenu wątrobowego,
• hamuje odpowiedź odporności swoistej i nieswoistej, przez co zahamowaniu ulegają reakcje zapalne,
• działa depresyjnie, ale i euforyzująco.

Zastosowanie hormonów sterydowych w medycynie

Hormony sterydowe są wykorzystywane w medycynie, ale i sporcie. Ich stosowanie ma wiele skutków pozytywnych, jak i negatywnych, stąd budzą różne obawy i kontrowersje.

Ma to związek z tym, że ingerowanie w gospodarkę hormonalną organizmu może wywoływać wiele poważnych skutków ubocznych. Z tego względu terapię hormonalną wdraża się wyłącznie w przypadkach, gdy jest do tego ważne medyczne wskazanie. W czasie leczenia należy przestrzegać ilości dawek terapeutycznych.