Oogeneza – czym jest, na czym polega i kiedy zachodzi?

Oogeneza to proces tworzenia komórek jajowych. Zaczyna się po 15. tygodniu życia płodowego, a kończy się po osiągnięciu przez kobietę dojrzałości płciowej, w wyniku cyklu miesiączkowego.

Bardzo podobnym procesem do oogenezy jest spermatogeneza, czyli tworzenie męskich komórek rozrodczych. Celem obu zjawisk jest zredukowanie ilości chromosomów, a także wymiana materiału genetycznego.

Gamety żeńskie powstają w jajnikach. Spermatogeneza zachodzi u mężczyzn w cewkach nasiennych krętych jąder. Proces dojrzewania plemników trwa mniej więcej 75 dni. Spermatogeneza jest kontrolowana przez hormony folikulotropowy, luteinizujący oraz testosteron.

• Jak zwiększyć szanse na zajście w ciążę?
• Ile wiesz o ciąży?
• Co wiesz o diecie przyszłej mamy?
• Czy znasz wczesne objawy ciąży?

Spermatogeneza i oogeneza wspólnie określane są mianem gametogenezy, czyli powstawania komórek rozrodczych żeńskich i męskich. Obydwa zachodzą w narządach rozrodczych. U kobiet w jajnikach, a u mężczyzn - w jądrach. Jaka jest ich istota?

Komórka macierzysta dzieli się początkowo poprzez dwa podziały mitotyczne, a następnie mejotyczne, co prowadzi do redukcji materiału genetycznego i zmniejszenia ilości chromosomów. Oznacza to, że obydwa zjawiska umożliwiają zapłodnienie, czyli połączenie dwóch komórek rozrodczych, to jest komórki żeńskiej (komórki jajowej) i męskiej (plemnika) oraz utworzenie zarodka.

Jakie są różnice pomiędzy oogenezą a spermatogenezą? Przede wszystkim to, że spermatogeneza rozpoczyna się dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej i może zachodzić w organizmie mężczyzny do końca życia. Proces oogenezy rozpoczyna się w życiu płodowym kobiety i kończy się ostatecznie, gdy ta wchodzi w okres menopauzy.

Ponadto skutkiem oogenezy jest powstanie pojedynczej komórki jajowej w każdym cyklu miesiączkowym, w którym dochodzi do owulacji. Natomiast w wyniku spermatogenezy za każdym razem w ejakulacie znajduje się kilka milionów plemników.

Oogeneza rozpoczyna się na etapie życia zarodkowego, w momencie, gdy kształtują się żeńskie gonady. Około 15.–17. tygodnia w jajnikach rozpoczyna się proces dojrzewania komórek jajowych. Gonady zarodkowe zawierają nawet kilkadziesiąt milionów komórek płciowych. Niektóre giną. U nastolatek pozostaje ich już tylko kilka tysięcy.

Kiedy młoda kobieta zaczyna miesiączkować, cyklicznie dojrzewają kolejne pęcherzyki. Podczas jednego cyklu dojrzewa około 20. Ostatecznie powstaje dojrzały pęcherzyk Graafa. Ten w połowie cyklu pęka, a komórka jajowa wydostaje się do jamy otrzewnej.

W czasie owulacji u kobiety dochodzi do uwolnienia z jajnika dojrzałej komórki jajowej. Ta przemieszcza się przez jajowód, gdzie może dojść do zapłodnienia, czyli połączenia się z powstałym w wyniku spermatogenezy u mężczyzny plemnikiem.

Oogeneza rozpoczyna się w życiu prenatalnym. Do 6. miesiąca powstają oogonia (to niedojrzała żeńska gameta) - w procesie podziału mitotycznego, z komórek prapłciowych.

Następnie różnicują się w oocyty I rzędu. Te przechodzą pierwszy proces mejotyczny. W jego wyniku zostają zatrzymane na etapie profazy do chwili, kiedy organizm kobiety osiągnie dojrzałość płciową.

Po zakończeniu pierwszego podziału mejotycznego powstaje oocyt II rzędu, który podlega drugiemu podziałowi mejotycznemu, zahamowanemu w stadium metafazy. Przekształca się w dojrzałą komórkę jajową.

W każdym cyklu miesiączkowym powstaje oocyt II rzędu w stadium metafazy, uwolniony wskutek owulacji z powierzchni jajnika do jajowodu. Zapłodnienie oznacza zakończenie II podziału mejotycznego. Proces oogenezy jest zakończony.

Schemat oogenezy przedstawia się następująco:

• pierwotna komórka płciowa - w wyniku dwóch następujących po sobie podziałów komórkowych mitotycznych - uzyskuje 4 oogonia,
• wzrastając oogonia tworzą oocyt I rzędu,
• następuje pierwszy podział mejotyczny, zablokowany w profazie, to jest jednym z etapów mejozy,
• dochodzi do wzrostu oocytu I rzędu (pod wpływem hormonów), kończy się podział mejotyczny,
• powstaje oocyt II rzędu, z jednoczesnym uwolnieniem I ciałka kierunkowego,
• zachodzi drugi podział mejotyczny.

Skutkiem procesu jest powstanie dojrzałej komórki jajowej, która ma pojedynczą (haploidalną) liczbę chromosomów i haploidalną ilość DNA. Jest gotowa do zapłodnienia.