Powracające zajady w kącikach ust. Oto główni winowajcy

Zajady to potoczna nazwa zapalenia kątów ust (cheilitis angularis). Zmiana dotyka bocznych kącików warg, gdzie skóra pęka, czerwienieje i pokrywa się nadżerkami, a czasem dochodzi do sączenia i powstawania strupów. Miejsca te są wyjątkowo wrażliwe, ponieważ cienki naskórek styka się tam z wilgotną śluzówką, co sprzyja gromadzeniu śliny.

Przewlekła maceracja rozmiękcza tkankę i ułatwia jej pękanie. Powstałe szczeliny goją się wolno, gdyż ruchy warg podczas mówienia, jedzenia czy ziewania stale je podrażniają. Pęknięty naskórek łatwo ulega też ponownym uszkodzeniom pod wpływem czynników zewnętrznych.

Ryboflawina (witamina B2) jest związkiem rozpuszczalnym w wodzie, którego organizm nie gromadzi w większych ilościach, dlatego musimy dostarczać ją z dietą. W ciele przekształca się w dwa koenzymy (FAD i FMN) niezbędne do pozyskiwania energii oraz odnowy komórek skóry i błon śluzowych.

Jej niedobór szybko ujawnia się w kącikach ust i na języku, gdzie komórki dzielą się wyjątkowo intensywnie. Zalecane dzienne spożycie wynosi 1,1 mg dla kobiet i 1,3 mg dla mężczyzn. Najlepsze źródła B2 to mleko, jaja, wątróbka i migdały. Warto pamiętać, że ryboflawina jest wrażliwa na światło - mleko w przezroczystej butelce traci ją szybciej niż w kartonie.

Żelazo jest kluczowym składnikiem hemoglobiny - białka transportującego tlen we krwi. Gdy jego poziom spada, komórki skóry i błon śluzowych są słabiej dotlenione, a kąciki ust wolniej się regenerują. Nawracające zajady bywają jednym z pierwszych sygnałów niedoboru, zanim rozwinie się pełnoobjawowa anemia.

Stan ten łatwo przeoczyć, bo towarzyszące mu objawy - bladość, zmęczenie czy łamliwość paznokci - bywają mało specyficzne. Na niedobory najbardziej narażone są kobiety obficie miesiączkujące, ciężarne, osoby na diecie roślinnej oraz dawcy krwi. Diagnostyka opiera się na morfologii oraz oznaczeniu ferrytyny (wskaźnika zapasów żelaza), która spada szybciej niż poziom hemoglobiny.

Cynk jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do podziału i odnowy komórek, dlatego jego brak spowalnia gojenie ran i podtrzymuje stan zapalny w kącikach ust. Cynk wchodzi w skład ponad 300 enzymów odpowiedzialnych m.in. za syntezę białek budujących skórę.

Jego niedobór objawia się także wypadaniem włosów, częstymi infekcjami i osłabieniem węchu oraz smaku. Dzienne zapotrzebowanie osoby dorosłej wynosi od 8 do 11 mg. Najlepiej przyswajalne źródła to mięso, ostrygi, jaja i sery. Związkami utrudniającymi wchłanianie cynku z roślin są fityniany, dlatego ryzyko niedoborów rośnie u osób na diecie wegetariańskiej i wegańskiej, seniorów oraz u osób z zaburzeniami wchłaniania.

Za powstawanie zajadów odpowiadać mogą także niedobory witaminy B12, kwasu foliowego oraz B6. Substancje te biorą udział w odnowie szybko dzielących się komórek nabłonka. Niedobór B12 i folianów zaburza ponadto dojrzewanie krwinek czerwonych, prowadząc do anemii megaloblastycznej.

Braki te często współwystępują z niedoborem żelaza z powodu nieprawidłowo zbilansowanej diety lub zaburzeń wchłaniania. Witamina B12 występuje głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego, dlatego weganie wymagają jej suplementacji. Bogatym źródłem folianów są z kolei zielone warzywa liściaste, nasiona strączkowe i wątróbka.

Częstą przyczyną zajadów jest również zakażenie drożdżakami (Candida albicans), rzadziej bakteriami (np. gronkowcem złocistym). Drobnoustroje te chętnie namnażają się w stale wilgotnym środowisku.

Ryzyko rośnie u osób noszących protezy zębowe, seniorów z głębokimi fałdami w kącikach ust czy osób z brakiem uzębienia, ponieważ zmienia się wtedy zgryz, co powoduje opadanie kącików warg. Ciągła maceracja skóry przez ślinę oraz nawykowe oblizywanie ust pogłębiają problem. W takich przypadkach witaminy nie pomogą - konieczne jest leczenie preparatem przeciwgrzybiczym lub przeciwbakteryjnym. Podatność zwiększa też cukrzyca i osłabienie odporności.

Pojedynczy epizod po przebywaniu na mrozie mija zazwyczaj po kilku dniach stosowania balsamów nawilżających. Do lekarza należy udać się, gdy zajady utrzymują się ponad 2 tygodnie, nawracają lub zajmują oba kąciki jednocześnie, co często wskazuje na przyczynę ogólnoustrojową.

Podstawowe badania obejmują morfologię z rozmazem, oznaczenie ferrytyny, żelaza, B12 oraz kwasu foliowego. Przy podejrzeniu infekcji lekarz może pobrać wymaz ze zmiany. Białawy nalot z pieczeniem wskazuje na grzybicę, a miodowożółte strupy - na infekcję bakteryjną. Samo stosowanie maści ochronnej łagodzi objawy, lecz nie usunie przyczyny problemu.

Nawracające zajady nie są wyłącznie defektem kosmetycznym, lecz sygnałem niedoborów (żelaza, cynku, witamin z grupy B) lub trwającego zakażenia. Ponieważ przyczyny bywają złożone, długotrwale utrzymujące się zmiany warto skonsultować z lekarzem i wykonać podstawowe badania krwi.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK536929/
2. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Riboflavin-HealthProfessional/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560876/
4. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional/
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535377/