Uporczywy ból brzucha po kawie? Takie mogą być przyczyny

Kawa stymuluje komórki okładzinowe ściany żołądka do zwiększonej produkcji kwasu solnego, m.in. poprzez pobudzanie wydzielania hormonu gastryny. Co ciekawe, za efekt ten odpowiada nie tylko sama kofeina - kawa bezkofeinowa również nasila wydzielanie kwasu.

Prawdopodobnie wpływ na to mają obecne w ziarnach kwasy chlorogenowe oraz związki goryczkowe powstające podczas procesu prażenia. Nadmiar kwasu solnego podrażnia błonę śluzową, wywołując ucisk lub pieczenie w nadbrzuszu. U osób ze zdrowym żołądkiem reakcja ta przebiega bezobjawowo, jednak przyjmowanie kawy na czczo lub w dużych ilościach nasila dyskomfort.

Za uczucie pieczenia po wypiciu kawy odpowiadać może przejściowe obniżenie napięcia dolnego zwieracza przełyku - pierścienia mięśniowego zapobiegającego cofaniu się treści żołądkowej. Gdy zastawka ta ulega rozluźnieniu, kwaśny sok żołądkowy przedostaje się do przełyku, wywołując zgagę, pieczenie za mostkiem oraz kwaśne odbijanie.

Pacjenci często utożsamiają te objawy z bólem brzucha, gdyż dolegliwości rozpoczynają się w górnej części nadbrzusza. Choć badania nie dowodzą, by kawa bezpośrednio wywoływała przewlekłą chorobę refluksową (GERD), u osób ze skłonnością do refluksu wyraźnie nasila jego objawy.

Często przyczyną problemów trawiennych nie jest sam napar, lecz składniki do niego dodawane. Mleko krowie dostarcza laktozy (cukru mlecznego), do rozkładu której niezbędny jest enzym laktaza. Wraz z wiekiem aktywność laktazy u wielu dorosłych fizjologicznie spada, a nierozłożony cukier trafia do jelita grubego, wywołując wzdęcia, przelewanie i ból brzucha. Problem dotyczy dużej części populacji, ponieważ nietolerancja laktozy jest w Polsce dość częsta.

Podobne dolegliwości wywołują słodziki z grupy polioli (np. sorbitol, ksylitol) stosowane w bezcukrowych syropach smakowych. Działają one osmotycznie - ściągają wodę do światła jelita i ulegają intensywnej fermentacji bakteryjnej, co prowadzi do bolesnych skurczów i biegunki.

Kawa wykazuje zdolność do gwałtownego przyspieszania motoryki jelit. Odpowiada za to odruch żołądkowo-okrężniczy - fizjologiczny mechanizm, w którym wypełnienie żołądka stymuluje skurcze dalszych odcinków przewodu pokarmowego.

Badania z użyciem pomiaru ciśnienia w jelicie wykazują wzrost aktywności skurczowej w odcinku odbytniczo-esiczym już po około 4 minutach od wypicia kawy (zarówno tradycyjnej, jak i bezkofeinowej). U osób z wrażliwym przewodem pokarmowym silne skurcze mięśniówki wywołują ból brzucha i nagłą potrzebę wypróżnienia. Należy pamiętać, że jest to przeważnie reakcja fizjologiczna, a nie objaw choroby, jeśli mija po wypróżnieniu i zdarza się sporadycznie.

Picie kawy na czczo działa na śluzówkę żołądka silniej ze względu na brak pokarmu, który mógłby zneutralizować kwas solny. Ponadto rano przewód pokarmowy wykazuje wyższą wrażliwość na bodźce drażniące.

Istotna jest również sama dawka i stężenie naparu - podwójne espresso dostarcza ok. 120-150 mg kofeiny, a duża kawa z ekspresu przelewowego nawet do 200 mg. Im większe stężenie substancji aktywnych, tym silniejsza reakcja motoryczna i wydzielnicza żołądka.

Nawracający ból brzucha po kawie często występuje u osób cierpiących na zespół jelita drażliwego (IBS). Jelito reaguje wtedy nadmiernie na bodźce, a kawa jest jednym z częstych wyzwalaczy wielu dolegliwości. Objawy to nieprzyjemny ból brzucha powiązany z wypróżnieniem, wzdęcia, a także zmiana rytmu wypróżnień (biegunka lub zaparcia).

Kawa wzmacnia te reakcje przez pobudzenie motoryki i nadwrażliwość trzewną. Ważne jest to, jak długo trwa ból. Jeśli pojawia się tylko od czasu do czasu i mija po wypróżnieniu, przeważnie nie jest powodem do niepokoju, a jeśli utrzymuje się lub regularnie wraca, należy skonsultować się z lekarzem.

Uporczywy ból w nadbrzuszu po wypiciu kawy może wskazywać na uszkodzenie błony śluzowej - jej stan zapalny lub chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy (wywołaną m.in. zakażeniem Helicobacter pylori bądź przyjmowaniem leków z grupy NLPZ). Zwiększona podaż kwasu po wypiciu kawy bezpośrednio drażni odsłonięte ubytki w śluzówce.

Konsultacji lekarskiej bezwzględnie wymagają tzw. objawy alarmowe:

• trudności lub ból przy połykaniu (dysfagia),
• czarne, smoliste stolce lub obecność krwi w stolcu,
• fusowate lub krwawe wymioty,
• niezamierzony spadek masy ciała,
• silny ból brzucha wybudzający w nocy.

Sygnały te mogą świadczyć o krwawieniu z przewodu pokarmowego i wymagają pilnej diagnostyki gastroenterologicznej (np. gastroskopii).

Ból brzucha po kawie ma zazwyczaj konkretną przyczynę fizjologiczną lub żywieniową. Warto rozpocząć od prostej obserwacji organizmu: spożywania kawy wyłącznie po posiłku, rezygnacji ze sztucznych syropów i mleka z laktozą czy wyboru łagodniejszych metod parzenia. Sporadyczny dyskomfort mijający po wypróżnieniu nie stanowi powodu do niepokoju, jednak przewlekły ból oraz obecność objawów alarmowych wymagają profesjonalnej diagnostyki lekarskiej.

Źródła:

1. MDPI, https://www.mdpi.com/2072-6643/14/2/399
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532285/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1378422/
4. Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002916523350500
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534810/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534792/