Wysoki poziom nie boli. Pierwszym objawem bywa zawał, udar

Cholesterol oraz trójglicerydy nie rozpuszczają się w wodzie, dlatego krążą we krwi w połączeniu z białkami. Takie cząstki nazywa się lipoproteinami. Frakcja LDL (lipoproteina o niskiej gęstości) przenosi cholesterol do tkanek, a jej nadmiar odkłada się w ścianach tętnic. Z kolei frakcja HDL (lipoproteina o wysokiej gęstości) działa odwrotnie - zbiera nadmiar cholesterolu i odprowadza go z powrotem do wątroby.

Trójglicerydy to tłuszcze będące zapasową formą energii, magazynowaną głównie w tkance tłuszczowej. Cholesterol całkowity oznacza łączną ilość tego tłuszczu transportowanego we krwi przez wszystkie rodzaje lipoprotein.

Ściany tętnic nie mają receptorów bólowych, które ostrzegałyby o odkładającym się cholesterolu. Z tego powodu proces narastania złogów przebiega całkowicie bezobjawowo. Blaszka miażdżycowa, czyli skupisko tłuszczów i komórek zapalnych rośnie w ścianie naczynia bardzo powoli. Organizm nie wysyła żadnych sygnałów ostrzegawczych, dopóki światło tętnicy nie zostanie mocno zwężone lub gdy blaszka nie pęknie.

Pierwszym odczuwalnym objawem bywa dopiero zawał serca lub ból w klatce piersiowej. Z tego względu zaburzenia lipidowe wykrywa się najczęściej przypadkiem podczas rutynowego badania krwi.

Lipidogram to badanie krwi obejmujące cztery podstawowe parametry:

• cholesterol całkowity,
• cholesterol LDL,
• cholesterol HDL,
• trójglicerydy.

Krew pobiera się z żyły, najczęściej rano. Według starszych zaleceń wymagane było badanie na czczo (9-12 godzin bez jedzenia) ze względu na poposiłkowy wzrost trójglicerydów. Nowe wytyczne europejskie dopuszczają jednak badanie po posiłku, ponieważ różnice w wynikach okazały się znikome.

Laboratoria często wyliczają wartość LDL ze wzoru Friedewalda (specjalnego wzoru matematycznego). Ta metoda traci jednak dokładność przy bardzo wysokich trójglicerydach (powyżej 400 mg/dl) - wtedy konieczne jest wykonanie badania bezpośredniego.

U osób bez dodatkowych obciążeń prawidłowy poziom cholesterolu całkowitego wynosi poniżej 190 mg/dl, a triglicerydów - poniżej 150 mg/dl. Najważniejszym wskaźnikiem jest cholesterol LDL, ponieważ to ta frakcja odkłada się właśnie w ścianach tętnic. Jej docelowe stężenie nie jest stałe, ponieważ zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego.

U osób zdrowych wystarczy wynik poniżej 116 mg/dl. Przy wysokim ryzyku granica ta spada poniżej 70 mg/dl, a przy bardzo wysokim - poniżej 55 mg/dl. Niski poziom HDL (poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 45 mg/dl u kobiet) oznacza z kolei słabszą ochronę naczyń.

Widoczne objawy pojawiają rzadko i dotyczą głównie bardzo wysokich stężeń lipidów, najczęściej o podłożu genetycznym. Na powiekach mogą wtedy wystąpić żółtaki (kępki żółte), czyli płaskie, żółtawe grudki tłuszczu pod skórą. Podobne złogi tworzą się na ścięgnach dłoni oraz na ścięgnie Achillesa. Wokół rogówki oka może pojawić się tzw. łuk rogówkowy - szarobiały pierścień z odłożonych tłuszczów. Jeśli występuje on przed 50. roku życia, lekarze podejrzewają hipercholesterolemię rodzinną.

Wysoki poziom triglicerydów (powyżej 500 mg/dl) niesie za sobą inne ryzyko - może wywołać ostre zapalenie trzustki. Brak tych sygnałów niczego nie wyklucza, ponieważ większość osób z zaburzeniami nie ma żadnych objawów.

Nadmiar cząstek LDL przenika do wewnętrznej warstwy tętnicy i tam ulega utlenieniu. Układ odpornościowy wysyła komórki, które pochłaniają ten tłuszcz i przekształcają się w tzw. komórki piankowate, budujące rdzeń blaszki miażdżycowej. Stopniowo powiększająca się blaszka ogranicza dopływ krwi do serca, co wywołuje dławicę piersiową (ból w klatce podczas wysiłku).

Najgroźniejszy scenariusz to pęknięcie niestabilnej blaszki. W tym miejscu tworzy się skrzeplina, która nagle całkowicie blokuje przepływ krwi. Taki mechanizm wywołuje już zawał serca. Natomiast gdy zamknięciu ulega tętnica mózgowa - dochodzi do udaru niedokrwiennego. Zwężenie tętnic nóg odczuwa się poprzez ból łydek podczas chodzenia.

Pierwszy lipidogram warto wykonać u każdej dorosłej osoby. Zdrowi mężczyźni powinni badać lipidy regularnie od 40. roku życia, a kobiety od 50. lub po menopauzie. Wcześniejsza kontrola jest konieczna w przypadku obecności czynników przyspieszających miażdżycę, takich jak palenie papierosów, nadciśnienie, cukrzyca czy otyłość brzuszna.

Ważny jest wywiad rodzinny. Zawał serca lub udar u ojca przed 55. rokiem życia albo u matki przed 65. zwiększa ryzyko odziedziczenia zaburzeń. W rodzinach z ciężką hipercholesterolemią genetyczną dzieci bada się już między 2. a 10. rokiem życia. Przy prawidłowym wyniku badanie powtarza się średnio co 5 lat.

Brak objawów nie oznacza braku problemu. Podwyższony cholesterol przez lata niszczy organizm od środka, a jedyną pewną drogą do wiedzy o jego poziomie jest badanie krwi. Regularny lipidogram pozwala na wczesną zmianę diety, wprowadzenie ruchu lub leczenia farmakologicznego na długo przed tym, zanim pojawią się groźne powikłania.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553193/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507799/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560894/
4. American College of Cardiology, https://www.acc.org/Latest-in-Cardiology/ten-points-to-remember/2019/09/12/15/13/2019-ESC-EAS-Guidelines-for-Dyslipidaemias
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK174884/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK343489/
7. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK305897/