Kleszczowe zapalenie opon mózgowych

Kleszczowe zapalenie mózgu i borelioza – obie te choroby przenoszą kleszcze. Nie są to jednak choroby powodowane przez samego kleszcza, ale przez drobnoustroje, którymi ten pajęczak jest  zainfekowany. Kleszczowe zapalenie mózgu jest więc de facto zapaleniem odkleszczowym.

Tereny endemiczne kleszczowego zapalenia mózgu

Nie wszędzie na świecie istnieje takie samo ryzyko zarażenia się kleszczowym zapaleniem mózgu. Są jednak tereny, zwane endemicznymi, gdzie wirus krąży pomiędzy jego żywicielami, którymi są głównie gryzonie, a przenosicielami – kleszczami; tam właśnie można łatwiej nabyć tę chorobę. W Polsce rejony endemiczne to głównie województwa warmińsko-mazurskie i podlaskie, a także zachodniopomorskie i lubelskie.

Występują  dwa szczyty zachorowalności ściśle związane z okresami żerowania kleszczy – jeden na przełomie czerwca i lipca i drugi w październiku. Kleszczowe zapalenie mózgu powodują wirusy należące do rodziny Flaviviridae. Kleszcze przekazują wirusa swojemu potomstwu, które także może zarażać, lub nabywają wirusa po żerowaniu na gryzoniach, które wcześniej zaatakowały.

Gdy wirusy trafią do organizmu człowieka, namnażają się najpierw w węzłach chłonnych, a potem przechodzą do krwi i wraz z nią do różnych narządów. Mają one właściwości neurotropowe, co oznacza, że lokalizują się głównie w komórkach nerwowych mózgu i rdzenia kręgowego. Ponieważ kwas solny obecny w żołądku nie jest w stanie zniszczyć wirusów, zarażenie tą chorobą może nastąpić także na skutek spożywania surowego mleka od zwierząt hodowanych na terenach endemicznych.

Przebieg kleszczowego zapalenia mózgu

Choroba ma przebieg dwufazowy. Początkowo objawia się niespecyficznymi dolegliwościami podobnymi do grypy. Możemy skarżyć się  na gorączkę, bóle mięśni i stawów, bóle głowy, infekcję gardła, katar, a także nudności, wymioty, bóle brzucha. Objawy te mogą trwać do 7 dni, po czym u większości chorych (około 2/3) samoistnie zanikają i choroba ulega wyleczeniu. U pozostałych po kilkudniowym okresie dobrego samopoczucia pojawiają się gorączka i objawy związane z zajęciem przez wirusa układu nerwowego.

Mogą one być różne, w zależności od tego, jaka struktura mózgu czy rdzenia kręgowego została zaatakowana. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest najczęstsze, przebiega stosunkowo łagodnie i zazwyczaj nie pozostawia trwałych następstw. Obserwujemy światłowstręt, sztywność karku, nudności, wymioty. Jeśli dojdzie do zajęcia mózgu, jest to zdecydowanie bardziej niebezpieczne dla chorego.

Zazwyczaj objęte procesem zapalnym są tzw. zwoje podstawy mózgu, które odpowiadają za wiele funkcji neurologicznych, m.in. takich jak czuwanie i stan przytomności organizmu oraz kontrola nad mięśniami. Może skutkować to zaburzeniami świadomości, śpiączką, napadami padaczkowymi, porażeniem mięśni, ich nadmiernym napięciem czy drżeniami. Jeśli zajęty jest pień mózgu, pojawiają się zaburzenia oddychania. Gdy wirusy wnikną do rdzenia kręgowego i jego korzeni, następuje porażenie mięśni, z czasem włókna mięśniowe mogą zanikać, dołączają się silne bóle. Poważne powikłania, jakie mogą wystąpić, to krwawienia spowodowane zaburzeniami krzepnięcia, zapalenie wątroby i zapalenie mięśnia serca.

Zazwyczaj rokowanie jest dobre, niekiedy objawy neurologiczne (zaburzenia czucia, porażenia mięśni, trudności w koncentracji, osłabienie pamięci) przewlekają się wiele miesięcy. Śmiertelność w tej chorobie dotyczy jednak blisko 2% pacjentów.

Rozpoznanie kleszczowego zapalenia mózgu stawia się na podstawie badania płynu mózgowo-rdzeniowego, który wykazuje cechy zapalenia wirusowego, oraz stwierdzenia we krwi przeciwciał zwalczających wirusa odkleszczowego zapalenia mózgu.

Nie ma możliwości leczenia przyczynowego, stosuje się jedynie leczenie objawowe – zapobiegające obrzękowi mózgu i przeciwzapalne.

Zapobieganie kleszczowemu zapaleniu mózgu

Brońmy się przede wszystkim przed ugryzieniem przez kleszcza, stosując odpowiednie ubrania przy wychodzeniu do lasu, pomocne mogą być także repelenty, czyli środki odstraszające owady i kleszcze z dodatkiem DEET w stężeniach od 30 do 50%. Zmniejszymy w ten sposób ryzyko zakażenia zarówno bakteriami Borrelia, jak i wirusami kleszczowego zapalenia mózgu. Chociaż tylko 50% pacjentów z boreliozą obserwuje u siebie rumień, w kleszczowym zapaleniu mózgu nie ma żadnych początkowych, charakterystycznych objawów mówiących o rozwijającym się zakażeniu wirusowym i nakazującym rozpoczęcie leczenia.

Co więcej, nie ma skutecznego leczenia przyczynowego. Dlatego bardzo ważne jest szczepienie osób, które będą przebywać na terenach, gdzie duże jest ryzyko nabycia tej choroby, czyli osób dorosłych zamieszkałych na terenach endemicznych i wyjeżdżających tam w celu turystycznym lub do pracy. Szczepionka może być stosowana od 2. roku życia. Zalecane są 3 dawki, druga w odstępie 1–3 miesięcy od pierwszej, trzecia po 9–12 miesiącach od drugiej.

By zapewnić długotrwałą ochronę, niezbędne są pojedyncze szczepienia przypominające podawane w odstępach 3-letnich. Optymalnym czasem na rozpoczęcie szczepienia podstawowego jest zima, by zapewnić odporność przed początkiem sezonu żerowania kleszczy na wiosnę. Ewentualnie lekarz może zalecić schemat przyspieszony, kiedy pozostały co najmniej 3 tygodnie do wyjazdu lub wakacji.