Mannitol – stosowanie, działanie, wskazania i skutki uboczne

Mannitol to organiczny związek chemiczny, polihydroksylowy alkohol cukrowy. Występuje w formie dwóch enancjomerów (D i L). Został odkryty w 1806 roku. Dokonał tego Joseph Louis Proust, który wyizolował substancję z soku wydzielanego w miejscach zranienia drzewa jesionu mannowego (Fraxinus ornus L.).

Zastosowanie mannitolu

Ponieważ mannitol to węglowodan zasobny w przyswajalny węgiel, dodaje się go do podłoży hodowlanych. Ponadto znajduje zastosowanie w medycynie. To środek moczopędny zaliczany do diuretyków osmotycznie czynnych.

Pierwotnie mannitol traktowano jak lek przeczyszczający i poprawiający smak leków. Obecnie wiadomo, że substancja wpływa na układ moczowy, układ nerwowy i narządy zmysłów i układ oddechowy, wykorzystuje się go w takich dziedzinach medycyny jak nefrologia, pulmonologia, kardiologia, neurologia, okulistyka i toksykologia. Preparaty na rynku polskim zawierające mannitol to na przykład roztwór do infuzji Mannitol 15 proc. Baxter 150 mg/ml.

Ponieważ mannitol podany dożylnie zwiększa ciśnienie osmotyczne płynu pozakomórkowego, co prowadzi do przenikania wody z wnętrza komórek do płynu śródmiąższowego i osocza, zmniejsza ciśnienie wewnątrzczaszkowe i wewnątrzgałkowe oraz zwiększa wydalanie moczu i trucizn przy zatruciach, ma działanie:

• moczopędne (diuretyczne),
• przeciwobrzękowe,
• przeciwwysiękowe,
• przeciwjaskrowe (obniża ciśnienie w gałce ocznej).

W medycynie stosowane są roztwory do wlewu dożylnego. Mannitol kroplówka jest podawana w wielu sytuacjach. Wskazaniem jest:

• podwyższone ciśnienie śródczaszkowe i obrzęk mózgu,
• diagnostyka i zapobieganie ostrej niewydolności nerek; zwiększa objętość płynów krążących i zapobiega nieodwracalnemu uszkodzeniu nerek w skąpomoczu,
• redukcja ciśnienia wewnątrz gałki ocznej, gdy nie można go obniżyć innymi sposobami, czyli w sytuacji, gdy inne metody leczenia są nieskuteczne,
• tzw. diureza wymuszona w celu przyspieszenia usunięcia toksycznych substancji z moczem, gdy doszło do zatrucia,
• terapia uzupełniająca podstawowe metody leczenia mukowiscydozy u dorosłych.

Mannitol jest dystrybuowany niemal wyłącznie w przestrzeni zewnątrzkomórkowej i wydalany w postaci niezmienionej głównie przez nerki.

Z uwagi na to, że mannitol stosuje się dożylnie oraz drogą wziewną, występuje jako roztwór do infuzji i proszek do inhalacji w kapsułce twardej. Dawka i tempo podawania leku zależą od wieku, masy ciała, wskazania, stanu pacjenta i innych metod leczenia.

Jeśli chodzi o podanie dożylne, dobowe dawki stosowane u osób dorosłych wynoszą od 50 do 200 g, zaś u dzieci od 0,5 do 1,5 g/kg masy ciała.

Podanie wziewne u osób dorosłych wymaga zastosowania maksymalnej dawki, która wynosi 800 mg.

Uwaga! Zastosowanie dużych dawek mannitolu może zainicjować rozwój odwracalnej niewydolności nerek.

Przeciwwskazaniem do stosowania mannitolu jest nadwrażliwość na substancję czynną, obrzęk płuc, bezmocz, czynne krwawienie wewnątrzczaszkowe, ciężkie odwodnienie i nasilająca się niewydolność serca.

Nie należy stosować mannitolu w okresie ciąży i w okresie laktacji, jeżeli nie jest to bezwzględnie koniecznie oraz u dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia z uwagi na brak danych potwierdzających bezpieczeństwo i skuteczność mannitolu.

Ze stosowaniem mannitolu związane jest ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Najczęściej obserwuje się takie skutki uboczne jak obrzęki, nudności, wymioty, ból głowy, drgawki, zaburzenia widzenia, gorączka, odwodnienie, zapalenie żyły w miejscu wstrzyknięcia, zakrzepica żylna, kwasica.

Przedawkowanie mannitolu drogą wziewną powoduje silny skurcz oskrzeli i intensywny kaszel. Przedawkowanie mannitolu drogą dożylną prowadzi do niewydolności nerek, obrzęku płuc, znacznej utraty sodu, potasu i chlorków (zaburzenia równowagi elektrolitowej), hiperwolemii, częstoskurczu, zaburzeń przewodnictwa nerwowo-mięśniowego, atonii przewodu pokarmowego i objawów zatrucia ośrodkowego układu nerwowego.

Stosując mannitol należy zachować środki ostrożności. Przed rozpoczęciem podawania mannitolu należy ocenić wydolność układu sercowo-naczyniowego i kontrolować czynność oddechową i ciśnienie żylne ośrodkowe.