Najczęstsze powody przedwczesnej śmierci. Co zrobić, aby żyć dłużej?

Przedwczesna umieralność to według Światowej Organizacji Zdrowia zgony osób przed 70. rokiem życia, czyli przed momentem, w którym statystyczny człowiek powinien jeszcze cieszyć się stosunkowo dobrym zdrowiem. W Polsce średnia długość życia wynosi około 75 lat dla mężczyzn i 82 lata dla kobiet, więc każda śmierć poniżej tej granicy uznawana jest za zbyt wczesną.

Choroby niezakaźne, głównie sercowo-naczyniowe, nowotworowe, oddechowe oraz cukrzyca, odpowiadają za około 75 procent wszystkich zgonów na świecie i są największym obciążeniem dla współczesnej medycyny. W europejskich statystykach co szósty zgon dotyczy osoby przed 70. rokiem życia, a wiele z tych przypadków ma podłoże, którego dałoby się uniknąć przy odpowiednio wczesnej diagnostyce oraz konsekwentnych działaniach prozdrowotnych.

Choroby układu krążenia odpowiadają za ponad 20 mln zgonów rocznie na całym świecie i zajmują pierwsze miejsce wśród przyczyn przedwczesnej śmierci. W Polsce jest to około 40 procent wszystkich zgonów, a najczęściej kończą się zawałem serca lub udarem mózgu.

Podłożem większości tych incydentów jest miażdżyca – stopniowe odkładanie się blaszek tłuszczowych w ścianach tętnic. Taki proces zawęża drożność naczyń krwionośnych i przez lata nie daje żadnych objawów, choć często zaczyna się już w młodym wieku.

Do najistotniejszych czynników ryzyka należą:

• podwyższony cholesterol LDL powyżej 115 mg/dl,
• ciśnienie przekraczające 140/90 mmHg,
• glukoza na czczo powyżej 100 mg/dl.

Do tego dochodzi palenie tytoniu, otyłość brzuszna oraz siedzący tryb życia. Taka kombinacja wielokrotnie zwiększa ryzyko nagłego incydentu sercowego.

Drugie miejsce wśród przyczyn przedwczesnej śmierci zajmują nowotwory, które na świecie odbierają życie blisko 10 milionom osób rocznie. W Polsce co roku diagnozuje się ponad 180 tysięcy nowych zachorowań. Oznacza to średnio ponad 490 osób dziennie.

U mężczyzn najczęściej rozwija się rak gruczołu krokowego, płuca oraz jelita grubego, a u kobiet dominuje rak piersi z liczbą około 21 tysięcy nowych przypadków rocznie. Najwięcej zgonów powoduje jednak rak płuca, ponieważ zwykle wykrywa się go zbyt późno. Wczesne rozpoznanie ma ogromne znaczenie, bo rak piersi w pierwszym stadium daje większe szanse na przeżycie.

Według statystyk za tak dużą liczbę zachorowań odpowiadają palenie papierosów, nadwaga, alkohol, dieta uboga w warzywa oraz brak regularnego ruchu.

Cukrzyca typu 2 odpowiada za około 90 procent wszystkich przypadków cukrzycy i jest jedną z najszybciej rozwijających się chorób przewlekłych w Polsce. Szacuje się, że choruje na nią ponad 3 mln Polaków, a około 1/3 z nich nawet nie wie, że ją ma. Często poprzedza ją zespół metaboliczny. To zestaw zaburzeń obejmujący:

• nadmiar tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha,
• podwyższone trójglicerydy,
• niski poziom "dobrego" cholesterolu HDL,
• podwyższone ciśnienie,
• nieprawidłowa glukoza.

Niezauważona cukrzyca po latach uszkadza siatkówkę oka, nerki, nerwy oraz drobne naczynia krwionośne, a powikłania mogą prowadzić do utraty wzroku, dializ, a nawet amputacji. Według badań nieleczona cukrzyca skraca życie średnio o 6 do ponad 10 lat. Najlepszym wskaźnikiem długofalowej kontroli jest hemoglobina glikowana HbA1c, której wynik powyżej 6,5 procent potwierdza chorobę.

Przewlekła obturacyjna choroba płuc, w skrócie POChP, odpowiada za ponad 3 mln zgonów rocznie na świecie i należy do czołowych przyczyn przedwczesnej śmierci. W Polsce choruje na nią około 2 mln osób. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z choroby, a duszność oraz przewlekły kaszel uznają za objaw zmęczenia, niewyleczonego przeziębienia lub starzenia.

Głównymi przyczynami są dym tytoniowy odpowiedzialny za 70–80 procent przypadków oraz smog. Drobiny PM2.5 (pył smogu) są tak małe, że wnikają do pęcherzyków płucnych i potęgują stan zapalny. Astma dotyka około 4 mln Polaków i u wielu z nich mocno pogarsza komfort codziennego życia. Najprostszym narzędziem oceny stanu płuc jest spirometria. To krótkie badanie mierzące pojemność i przepływ powietrza, które jest w stanie wykryć POChP, zanim objawy staną się dokuczliwe.

Styl życia decyduje o ryzyku praktycznie wszystkich chorób przewlekłych. Według danych około 80 procent przedwczesnych zgonów z powodu chorób serca oraz 40 procent przypadków raka da się uniknąć poprzez zmianę codziennych nawyków.

• Brak ruchu skraca życie średnio o kilka lat, a 150 minut tygodniowej aktywności obniża ryzyko śmierci z dowolnej przyczyny o 20–30 procent.
• Sen krótszy niż 6 godzin dziennie zwiększa ryzyko zawału, udaru oraz zaburzeń metabolicznych, dlatego optymalna długość to 7–9 godzin.
• Dieta bez warzyw, owoców i pełnych ziaren odbiera rocznie życie ponad 11 milionom osób na świecie i jest drugą największą przyczyną przedwczesnej śmierci zaraz po paleniu.
• Alkohol nie ma bezpiecznej dawki, a każde 10 gramów etanolu dziennie podnosi ryzyko nowotworów piersi, jelita oraz przełyku.

Regularne badania kontrolne są jednym z najtańszych narzędzi w medycynie, a ich największa siła polega na tym, że są w stanie wyłapać chorobę, zanim ta zdąży uderzyć i zrobić spustoszenie.

Pomiar ciśnienia raz w roku, lipidogram co 5 lat oraz badanie poziomu glukozy na czczo od 35.-40. roku życia ułatwiają wychwycenie problemu na wczesnym etapie. W Polsce program profilaktyczny obejmuje obecnie kobiety w wieku 45–74 lat. Kobietom między 50. a 69. rokiem życia zaleca się mammografię co 2 lata. Badanie to obniża śmiertelność z powodu raka piersi o 25–30 procent.

Profilaktyka raka szyjki macicy zaczyna się od 25. roku życia, a jej podstawą są regularne badania przesiewowe. Może to być cytologia wykonywana co 3 lata albo dostępny obecnie w programie test HPV HR, który pomaga wcześniej wykryć zakażenie wirusem wysokiego ryzyka. Kolonoskopia po 50. urodzinach, powtarzana co 10 lat, redukuje zachorowalność na raka jelita grubego nawet o 70 procent poprzez usuwanie polipów, zanim staną się one nowotworem. Mężczyźni po 50. roku życia powinni wykonywać badanie PSA wykrywające raka prostaty na wczesnym etapie.

Przedwczesna śmierć to nie przypadek; bardzo często poprzedza ją wieloletnie nakładanie się niezdrowych czynników, które da się skorygować. Zdrowy styl życia, regularne badania oraz reagowanie na pierwsze sygnały alarmowe organizmu dają największą szansę na długie i sprawne życie. Warto traktować zdrowie jak inwestycję, która wymaga małych, codziennych decyzji, a nie zrywów dopiero po pojawieniu się choroby.

Źródła:

1. WHO, https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/GHO/ncd-mortality
2. WHO, https://www.who.int/europe/news/item/25-02-2025-from-cradle-to-cane--who-s-new-european-health-report-warns-of-lifelong-health-crises-across-the-region
3. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)
4. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
5. Krajowy Rejestr Nowotworów, https://onkologia.org.pl/pl/epidemiologia/nowotwory-zlosliwe-w-polsce
6. The Lancet, https://www.thelancet.com/journals/landia/article/PIIS2213-8587(23)00223-1/fulltext
7. PTChP, https://ptchp.org/aktualnosci-post/swiatowy-dzien-pochp/
8. Głęboki Oddech, https://glebokioddech.pl/astma-epidemiologia/
9. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7190036/
10. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
11. The Lancet, https://www.thelancet.com/article/S0140-6736(19)30041-8/fulltext
12. WHO, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity
13. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7477408/