Najważniejszy filtr w organizmie. Oto błędy, które codziennie obciążają nerki

Nerki filtrują krew, usuwają produkty przemiany materii, regulują poziom wody oraz elektrolitów, czyli sodu, potasu i innych minerałów ważnych dla pracy komórek. Dodatkowo w ciągu doby przepływa przez nie bardzo duża objętość krwi, a ostatecznie powstaje średnio około 1-2 litrów moczu. To właśnie dzięki temu procesowi organizm może utrzymywać stabilne środowisko we wnętrzu.

Problem polega jednak na tym, że wiele codziennych nawyków mocno obciąża nerki. Często niestety są to rzeczy niewinne, które powtarzamy każdego dnia. Warto je poznać, ponieważ drobne zmiany w stylu życia mogą być dla organizmu potężnym wsparciem w codziennym działaniu.

Człowiek jest w stanie wytrzymać znacznie krócej bez picia niż bez jedzenia. To mocno daje do zrozumienia, jak ważne jest nawodnienie. Zbyt mała ilość płynów w ciągu dnia mocno zmienia warunki, w których pracują nerki. Gdy organizm otrzymuje mało wody, mocz staje się bardziej zagęszczony. W takiej sytuacji rośnie stężenie związków takich jak mocznik, kreatynina oraz kwas moczowy, a są to produkty przemiany materii usuwane przez nerki.

Wysokie stężenie tych substancji zwiększa ryzyko powstawania kryształów mineralnych, które z czasem mogą tworzyć kamienie w drogach moczowych. W wielu przypadkach odpowiednia ilość płynów wynosi około 2-3 litry dziennie, choć zapotrzebowanie rośnie przy wysokiej temperaturze, aktywności fizycznej oraz diecie białkowej i słonej.

Dobrym wskaźnikiem orientacyjnym jest kolor moczu. Jasny zwykle wskazuje na prawidłowe nawodnienie, natomiast ciemniejszy często oznacza niedobór płynów. Nad wyraz jasny kolor, np. taki jak czysta woda, to sygnalizacja, że nawodnienia jest zbyt dużo. Warto pamiętać, że kawa oraz herbata, a także zupy również wliczają się do bilansu płynów, jednak woda jest najprostszym i najbardziej neutralnym wyborem dla organizmu.

Nadmiar soli w codziennej diecie to przede wszystkim wysoka ilość sodu, który wpływa na gospodarkę wodną oraz ciśnienie krwi. Nerki odpowiadają za utrzymywanie właściwego poziomu sodu w organizmie, dlatego jego duże ilości zwiększają ilość pracy potrzebnej do filtracji krwi. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że bezpieczne spożycie soli dla dorosłych wynosi około 5 g dziennie, a jest to jedna płaska łyżeczka.

W wielu krajach przeciętne spożycie jest jednak prawie dwukrotnie wyższe. Co ważne, duża część soli nie pochodzi z solniczki, lecz z żywności przetworzonej. Wędliny, sery dojrzewające, pieczywo, gotowe sosy oraz dania typu fast food mogą zawierać kilkaset miligramów sodu w jednej porcji. Dla porównania 100 g sera żółtego dostarcza często około 700-900 mg sodu, a porcja zupy instant może przekraczać nawet 1500 mg.

Zbyt wysokie i regularne spożycie sodu podwyższa ciśnienie tętnicze, które jest jednym z ważniejszych czynników wpływających na zdrowie nerek. Zmniejszenie ilości soli w diecie często zaczyna się od prostych zmian, takich jak częstsze gotowanie w domu, sprawdzanie zawartości soli na etykietach oraz używanie ziół i przypraw zamiast dodatkowego dosalania potraw.

Duże ilości przetworzonej żywności zmieniają skład diety w sposób, który bez problemu może zwiększać obciążenie nerek. W wielu takich produktach pojawiają się dodatki zawierające fosfor w postaci fosforanów, które producenci stosują do poprawy trwałości oraz struktury jedzenia. Fosfor jest naturalnym składnikiem wielu produktów, jednak jego forma dodawana podczas produkcji wchłania się zdecydowanie łatwiej. Oznacza to, że organizm otrzymuje nienaturalnie większą ilość tego pierwiastka w krótszym czasie.

Nerki odpowiadają za usuwanie nadmiaru fosforu z krwi, dlatego jego częste i wysokie spożycie zwiększa pracę tego narządu. Fosforany można znaleźć między innymi w wędlinach, parówkach, topionych serach, gotowych daniach, pieczywie kiepskiej jakości oraz napojach typu cola. Warto zwracać uwagę na oznaczenia dodatków takich jak E338, E339, E340, E341 oraz E452, ponieważ wskazują one właśnie na związki fosforu stosowane w produkcji żywności.

Tak naprawdę ograniczenie przetworzonych produktów oraz częstsze wybieranie prostych składników, takich jak świeże mięso, warzywa oraz produkty zbożowe z krótkim składem, zmniejsza ilość zbędnych dodatków w diecie i ułatwia utrzymanie bardziej zrównoważonego spożycia minerałów.

Częste sięganie po leki przeciwbólowe również zwiększa obciążenie nerek. Dotyczy to głównie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, czyli substancji takich jak ibuprofen, ketoprofen oraz diklofenak. Preparaty te zmniejszają wytwarzanie prostaglandyn, czyli związków regulujących między innymi przepływ krwi przez nerki. Gdy ich poziom spada, przepływ krwi w tym narządzie może się chwilowo zmniejszyć. U zdrowych osób sporadyczne stosowanie takich leków zwykle nie powoduje problemów, jednak częste lub długotrwałe używanie zwiększa ryzyko zaburzeń pracy nerek.

Warto pamiętać, że wiele preparatów przeciwbólowych jest dostępnych bez recepty, dlatego łatwo przekroczyć bezpieczne dawki. Dla przykładu maksymalna dobowa dawka ibuprofenu dla dorosłych wynosi zwykle 1200 mg w przypadku preparatów dostępnych bez recepty. Dodatkowe ryzyko pojawia się przy odwodnieniu, w podeszłym wieku oraz u osób z chorobami układu krążenia.

Dobrym nawykiem jest stosowanie takich leków możliwie krótko oraz zgodnie z zaleceniami na ulotce. W przypadku częstego bólu przydałoby się poszukać jego przyczyny, a nie poprzestawać jedynie na regularnym sięganiu po tabletki.

Nadmiar białka w diecie zwiększa ilość związków azotowych powstających podczas metabolizmu aminokwasów. Do najważniejszych należy mocznik, który powstaje w wątrobie i jest usuwany z organizmu przez nerki. Im więcej białka trafia do diety, tym większą ilość takich produktów przemiany materii nerki muszą odfiltrować. U zdrowych osób umiarkowanie wyższe spożycie białka zwykle nie jest problemem, jednak bardzo wysokie ilości stosowane przez długi czas mogą zwiększać obciążenie filtracyjne nerek.

W standardowej diecie zapotrzebowanie wynosi zwykle około 0,8-1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Znacznie wyższe wartości pojawiają się głównie w dietach wysokobiałkowych lub przy nadmiernej słabości do odżywek białkowych. Warto zwracać uwagę nie tylko na ilość, ale także na różnorodność źródeł białka.

Duża ilość słodzonych napojów to wysoki poziom łatwo przyswajalnych cukrów w diecie. Puszka napoju gazowanego o objętości 330 ml zawiera zwykle około 30-35 g cukru, czyli równowartość mniej więcej siedmiu łyżeczek. Częste spożywanie takich napojów łatwo połączyć z nadwagą, zaburzeniami gospodarki glukozowej oraz podwyższonym poziomem kwasu moczowego we krwi. Wysokie stężenie tego związku (kwasu moczowego) zwiększa ryzyko tworzenia kryształów w drogach moczowych.

Cukry proste obecne w napojach wchłaniają się bardzo szybko, ponieważ nie towarzyszy im błonnik spowalniający trawienie. Z tego powodu słodzone napoje zasilają nadmierną energią, ale nie dają uczucia sytości. Najlepszą zmianą dla nerek i ogólnego zdrowia jest zastąpienie ich wodą, naparami ziołowymi lub wodą z dodatkiem cytrusów i ziół.

Bez regularnej kontroli zdrowia zaburzenia pracy nerek mogą rozwijać się latami, ponieważ rzadko dają o sobie znać, nawet w sytuacji przemęczenia. Choroby nerek na wczesnym etapie zwykle nie powodują dolegliwości, dlatego pierwsze objawy pojawiają się dopiero wtedy, gdy ich praca jest już solidnie osłabiona.

Podstawowa ocena funkcji nerek jest stosunkowo prosta. Obejmuje oznaczenie kreatyniny we krwi oraz obliczenie wskaźnika eGFR, czyli szacowanej filtracji kłębuszkowej. Dodatkowo przydatne jest ogólne badanie moczu, które może wykazać obecność białka, krwi lub innych nieprawidłowości. W wielu przypadkach wykonanie takich badań raz w roku pomaga wcześniej wykryć zmiany wymagające dalszej diagnostyki. Istotną i ciekawą informacją jest to, że suplementacja kreatyny może zwiększać poziom kreatyniny we krwi.

Nerki każdego dnia filtrują krew i usuwają to, co zbędne, dlatego ich kondycja w dużej mierze zależy od codziennych nawyków. Zbyt mała ilość płynów, nadmiar soli, częste sięganie po żywność wysokoprzetworzoną lub leki przeciwbólowe to czynniki, które skutecznie mogą zwiększać ich obciążenie. Wiele z tych rzeczy powtarza się każdego dnia, dlatego drobne zmiany w diecie, stylu życia oraz regularne badania kontrolne często pomagają wcześniej zauważyć nieprawidłowości. Zacznijmy dbać o pracę nerek, by mogły działać bez usterek.

Źródła:

1. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10201681/
2. WHO, https://www.dinta.cl/wp-content/uploads/2023/03/WHO-GLOBAL-REPORT-ON-SODIUM-INTAKE-REDUCTION.pdf