Przeciwciała monoklonalne – rodzaje i zastosowanie

Przeciwciała monoklonalne (mAbs) to leki stosowane w leczeniu chorób o podłożu immunologicznym i w onkologii, a także w terapii oraz profilaktyce zakażeń. Są wytwarzane przez człowieka z zamiarem rozpoznawania określonych typów komórek. Powstają z jednego klonu limfocytów B. Po raz pierwszy w 1975 roku otrzymał je Cesar Milsteina i Georges Koehler, a w 1986 roku zostały dopuszczone do użytku klinicznego.

Przeciwciała (inaczej immunoglobuliny) stanowią element naturalnej obrony organizmu przed infekcjami. To cząsteczki białkowe o kształcie litery Y, które są wykorzystywane przez układ odpornościowy do zwalczania patogenów: rozpoznawaniu antygenów, neutralizowaniu ich i wpływają na odpowiedź immunologiczną organizmu. Rozpoznają uszkodzone komórki i niszczą je. Przeciwciała dzieli się na pięć klas: IgA, IgD, IgE, IgG i IgM.

Immunoglobuliny są wydzielane przez limfocyty B, które aktywowane są przez antygeny (antygenem może być np. specyficzne białko na powierzchni szkodliwej komórki). Każdy pobudzony przez antygen limfocyt B tworzy klony komórek w śledzionie oraz węzłach chłonnych.

Przeciwciała mAbs charakteryzują się wysoką specyficznością, co oznacza, że mogą łączyć się tylko z jednym konkretnym fragmentem (tzw. epitopem) antygenu.

Limfocyty B mogą pochodzić z organizmu zwierzęcego (zwykle pobierane są ze śledziony myszy) lub z organizmu ludzkiego. Ze względu na technologię produkcji, przeciwciała monoklonalne dzieli się na mysie, chimeryczne, humanizowane i ludzkie. Tak zaprojektowane cząsteczki mogą wykrywać białka stanowiące cel terapeutyczny w leczeniu różnych chorób człowieka.

Nazwy wszystkich przeciwciał monoklonalnych zawierają w sobie końcówkę „mab” oraz określenie typu przeciwciała. I tak:

• przeciwciała mysie mają w nazwie „o” (np. ibritumomab),
• przeciwciała chimeryczne – „xi” (np. cetuximab),
• przeciwciała humanizowane – „zu” (np. trastuzumab),
• przeciwciała w pełni ludzkie – „u” (np. panitumumab).

Pierwszym przeciwciałem monoklonalnym stosowanym w onkologii był rytuksymab (ang. rituximab). Lek ten skierowany jest przeciwko antygenowi CD20. To białko obecne na ponad 90% komórek chłoniaków z limfocytów B i przewlekłej białaczki limfatycznej. Przeciwciało wiąże się z antygenem i prowadzi do rozpadu komórek nowotworowych. Rytuksymab może być stosowany w samodzielnej terapii (w monoterapii) lub w skojarzeniu z innymi lekami chemioterapeutycznymi.

Do nowszych leków będących przeciwciałami monoklonalnymi należy też pertuzumab, stosowany w leczeniu HER2-dodatniego raka piersi. Przeciwciało to przyłącza się do białka HER2 obecnego na powierzchni komórek rakowych i hamuje wytwarzanie sygnałów wpływających na wzrost komórek.

Przeciwciała monoklonalne znalazły zastosowanie w różnych dziedzinach medycyny: w onkologii, w transplantologii, dermatologii, kardiologii.

Terapia za pomocą przeciwciał monoklonalnych jest obecnie najpopularniejszą metodą immunoterapii, stosowaną zarówno w leczeniu rozrostów nowotworowych, jak i innych chorób. Wykorzystuje się je w:

• terapii nowotworów, np. ostrej białaczki szpikowej czy chłoniaków nieziarniczych; wówczas przeciwciała monoklonalne wykorzystywane są do namierzania i niszczenia limfocytów,
• terapii osteoporozy,
• immunosupresji w transplantologii,
• immunosupresji w chorobach o podłożu zapalnym,
• blokowaniu krzepnięcia krwi pacjentów po angioplastyce,
• neutralizacji toksyn z użyciem przeciwciał monoklonalnych,
• badań diagnostycznych w laboratorium analitycznym (testy ELISA i RIA),
• oczyszczania substancji z użyciem kolumn wypełnionych neutralną substancją opłaszczoną mAb.

Przeciwciała monoklonalne podawane są w kroplówce (dożylnie), zazwyczaj w trybie ambulatoryjnym.

Przeciwciała monoklonalne powodują podobne skutki uboczne, do których zalicza się na przykład gorączka, drgawki, wysypka, spadek ciśnienia krwi lub mdłości. Przy jednoczesnym podawaniu przeciwciał monoklonalnych i leków chemioterapeutycznych lub gdy przeciwciała monoklonalne są znakowane radioaktywnie, obserwuje się obniżenie liczby płytek krwi.