"Reaktywacja wirusa". Co roku choruje nawet 142 tys. Polaków

Od 23 lutego do 1 marca obchodzimy Tydzień Wiedzy o Półpaścu. Wg raportów przygotowanych przez Centrum e-Zdrowia we współpracy z Ministerstwem Zdrowia i GIS, co roku w Polsce rozpoznaje się nawet 142 tys. przypadków półpaśca.

Dane te obejmują oficjalną liczbę rozpoznań zgłaszanych do systemu e-Zdrowia i wskazują, że zachorowania utrzymują się na wysokim poziomie. Oznacza to, że półpasiec pozostaje poważnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie w starzejącej się populacji. W 2025 roku sezon zachorowań trwał przez cały rok, z wyższą częstotliwością między majem a październikiem.

- Populacja nam się starzeje, mamy większą liczbę seniorów, większą grupę ludzi leczonych onkologicznie i immunosupresyjnie, więc postaci półpaśca jest coraz więcej - mówi w rozmowie z WP abcZdrowie prof. dr hab. n. med. Joanna Zajkowska, specjalistka epidemiologii, chorób zakaźnych i chorób wewnętrznych.

Zobacz też: Harrison Ford i Zbigniew Hołdys mają półpaśca. Objawy są "bardzo charakterystyczne"

Półpasiec, znany również jako herpes zoster, jest chorobą wirusową wywołaną przez wirus varicella-zoster (VZV) - ten sam, który powoduje ospę wietrzną.

Po pierwotnej infekcji ospą wietrzną, najczęściej w dzieciństwie, wirus nie jest usuwany z organizmu całkowicie, lecz pozostaje w stanie uśpienia w zwojach nerwowych. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) szacuje, że nawet u co trzeciej osoby po latach dochodzi do jego reaktywacji, co prowadzi do półpaśca. Do reaktywacji najczęściej dochodzi wtedy, gdy układ odpornościowy jest osłabiony, np. z powodu wiekowego spadku odporności, chorób przewlekłych, stresu lub stosowania leków immunosupresyjnych.

Półpasiec sam w sobie nie jest zaraźliwy, ale osoba z półpaścem może przenieść wirusa na kogoś, kto nigdy nie chorował na ospę wietrzną lub nie był szczepiony, prowadząc u niej do infekcji pierwotnej (ospy wietrznej).

Pierwsze objawy półpaśca zwykle pojawiają się kilka dni przed wysypką i obejmują:

• ból, pieczenie lub mrowienie w określonym obszarze skóry, zwykle jednostronnie;
• wrażliwość skóry na dotyk;
• ogólne objawy, takie jak gorączka, osłabienie, ból głowy.

Następnie pojawia się charakterystyczna wysypka grudkowo-pęcherzykowa, ograniczona do jednego obszaru skóry - unerwionego przez konkretny nerw.

- Choroba polega na tym, że jest to reaktywacja wirusa, który jest uśpiony w układzie nerwowym, w zwojach czuciowych. Wysypka "wędruje" więc wzdłuż nerwów, które wychodzą z tego zwoju, obejmując tzw. dermatom, czyli obszar skóry unerwiany przez konkretny nerw rdzeniowy. W zależności od tego zwoju, wychodzące nerwy unerwiają lewą lub prawą połowę ciała na pewnej wysokości, dlatego zmiany widoczne są po prawej lub lewej połowie ciała od linii pośrodku z przodu do linii pośrodku z tyłu - często wzdłuż jednego żebra. Stąd właśnie nazwa "półpasiec" - wyjaśnia prof. Zajkowska.

Wysypka z czasem pęka i może tworzyć się strupy, które zwykle ustępują w ciągu 2-4 tygodni. U części chorych ból utrzymuje się jednak dłużej niż zmiany skórne i może prowadzić do powikłań. - To są naprawdę bardzo cierpiący ludzie, bo półpasiec potrafi być bardzo uciążliwy - tłumaczy ekspertka.

- Półpasiec nie swędzi, tylko boli. Bolesny jest zarówno wysiew pęcherzyków, jak i ich gojenie. Ten ból w końcu ustępuje, wraz ze stanem zapalnym, ale jego utrwalenie może być jednym z powikłań - dodaje ekspertka.

Jednym z najczęstszych powikłań jest neuralgia popółpaścowa (PHN) - przewlekły ból neuropatyczny trwający miesiącami lub latami, który występuje nawet u około 30 proc. pacjentów.

Półpasiec może także prowadzić do poważniejszych powikłań, takich jak:

• zajęcie oka (co może zagrażać widzeniu),
• zajęcie ucha (co może prowadzić do zaburzeń słuchu),
• powikłania neurologiczne i infekcyjne (np. zapalenie mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych).

- Może dojść do nadkażenia bakteryjnego, gdy pęcherzyki pękają i odsłaniają niechronioną skórę. Podstawą jest staranna pielęgnacja wysypki specjalistyczną maścią, która przyspiesza gojenie i zapobiega takim nadkażeniom. Jest to szczególnie ważne, jeśli dotyczy głowy, bo skóra owłosiona jest wyjątkowo podatna na nadkażenia ze strony gronkowców i bakterii. Co więcej, w przypadku reaktywacji wirusa wzdłuż nerwów głowy (najczęściej jest to górna jedna czwarta głowy) wirus może zająć rogówkę i następuje tzw. półpasiec oczny, co może doprowadzić nawet do uszkodzenia narządu wzroku. Powikłaniem, o którym trzeba pamiętać, może być także udar, którego częstsze występowanie w związku z półpaścem udokumentowano w wielu badaniach - wymienia prof. Zajkowska.

Ryzyko powikłań jest szczególnie wysokie u osób starszych i z chorobami przewlekłymi.

Leczenie półpaśca powinno być zastosowane jak najszybciej po pojawieniu się objawów, najlepiej w ciągu pierwszych 72 godzin od wysypki. Standardowo obejmuje:

• leki przeciwwirusowe (np. acyklowir, walacyklowir lub famcyklowir), które skracają czas trwania choroby i zmniejszają ryzyko powikłań;
• leki przeciwbólowe - od leków bez recepty do silniejszych preparatów w zależności od nasilenia bólu;
• leczenie neuralgii popółpaścowej, które może obejmować leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe lub inne środki przeciwbólowe dostosowane indywidualnie.

W niektórych przypadkach stosuje się leczenie wspomagające, takie jak kremy łagodzące czy chłodne okłady, ale główną rolę odgrywa wczesna terapia przeciwwirusowa.

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania półpaścowi i jego powikłaniom jest szczepienie przeciwko wirusowi varicella-zoster (VZV). Szczepionka jest szczególnie rekomendowana u osób powyżej 50. roku życia oraz osób z chorobami przewlekłymi lub immunosupresją.

- Statystyki wyszczepialności nie są tak wysokie, jak byśmy chcieli. Główną barierą jest cena - dziś refundacja obejmuje tylko część pacjentów. Mimo to osobom z grup ryzyka zalecam szczepienie, bo dla seniora czy osoby przewlekle chorej półpasiec może być ciężką chorobą - zaznacza prof. Zajkowska.

Badania wskazują, że nowoczesne szczepionki przeciw półpaścowi znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania i częstość występowania neuralgii popółpaścowej, co ma istotne znaczenie w zmniejszaniu obciążenia zdrowotnego tej choroby.

Zobacz też: Szczepienie na półpasiec może ograniczyć ryzyko demencji? Badanie dostarcza mocne dane