Ukrywa się w jedzeniu. Ten tani składnik "zalewa" wątrobę tłuszczem

Choroby wątroby przez dekady kojarzono niemal wyłącznie z nadużywaniem alkoholu lub przewlekłymi infekcjami wirusowymi. Współczesna medycyna obserwuje jednak niepokojącą zmianę trendów epidemiologicznych: coraz częstszą przyczyną uszkodzeń tego narządu stają się czynniki metaboliczne.

W Polsce zaburzenia funkcji wątroby diagnozuje się już u około 9 mln osób. Głównym winowajcą niealkoholowego stłuszczenia wątroby (dziś określanego w nomenklaturze medycznej jako MASLD / dawniej NAFLD) okazuje się współczesny model żywienia, a w szczególności jeden składnik – syrop glukozowo-fruktozowy.

Syrop glukozowo-fruktozowy (najczęściej w odmianie HFCS-55) to produkt powstający w wyniku enzymatycznej obróbki skrobi kukurydzianej lub pszennej. Ze względu na niskie koszty produkcji, stabilność chemiczną oraz łatwość dozowania, zdominował on przemysł spożywczy.

Można go znaleźć nie tylko w słodkich napojach gazowanych czy batonach, ale również w produktach, które rzadko kojarzymy ze słodyczami:

• pieczywie tostowym i bułkach hamburgerowych,
• gotowych sosach (keczupach, sosach barbecue, dresingach),
• owocowych jogurtach, serkach i deserach mlecznych,
• przetworach owocowych, dżemach i musach.

Choć na poziomie kubków smakowych nie różni się diametralnie od zwykłego cukru stołowego (sacharozy), z perspektywy biochemii komórkowej jest metabolizowany w zupełnie inny sposób.

Aby zrozumieć skalę problemu, należy przyjrzeć się szlakom metabolicznym glukozy i fruktozy:

• Glukoza – stanowi uniwersalne paliwo dla całego organizmu. Jest wychwytywana przez mięśnie szkieletowe, mózg, nerki i komórki tłuszczowe. Jej przetwarzanie w wątrobie jest ściśle kontrolowane przez enzymy wrażliwe na poziom energii w komórce (tzw. hamowanie zwrotne).
• Fruktoza – niemal w całości trafia do wątroby, ponieważ inne tkanki nie dysponują odpowiednimi transporterami i enzymami do jej wydajnego rozkładu. W hepatocytach (komórkach wątroby) fruktoza omija kluczowe punkty kontroli metabolicznej (głównie enzym fosfofruktokinazę).

W efekcie wątroba przetwarza każdą dawkę fruktozy natychmiastowo, niezależnie od tego, czy organizm potrzebuje energii. Nadmiar dostarczonych cząsteczek zostaje skierowany na szlak lipogenezy de novo – czyli bezpośredniej syntezy kwasów tłuszczowych i trójglicerydów.

Zależność między spożywaniem HFCS a stłuszczeniem wątroby wielokrotnie weryfikowano eksperymentalnie. Wyniki opublikowane m.in. na łamach prestiżowego The Journal of Nutritional Biochemistry dowiodły, że dieta bogata w syrop glukozowo-fruktozowy wywołuje w narządzie zmiany znacznie głębsze niż dieta o identycznej kaloryczności oparta na klasycznym cukrze (sacharozie).

Naukowcy zaobserwowali dwa równoległe, niekorzystne zjawiska:

• Gwałtowną akumulację lipidów w hepatocytach, prowadzącą do widocznego stłuszczenia miąższu.
• Upośledzenie tzw. $\beta$-oksydacji, czyli naturalnego procesu utleniania (spalania) kwasów tłuszczowych. Wątroba nie tylko produkuje więcej tłuszczu, ale traci też zdolność do jego bieżącej utylizacji.

Dodatkowo metabolizm fruktozy w hepatocytach prowadzi do szybkiego spadku wewnątrzkomórkowego ATP i produkcji kwasu moczowego, co indukuje stres oksydacyjny oraz wyzwala kaskadę procesów zapalnych. Z czasem proste stłuszczenie może przekształcić się w zapalenie wątroby (MASH), a w skrajnych przypadkach prowadzić do zwłóknienia i nieodwracalnej marskości narządu.

Eksperci do spraw żywienia wyraźnie podkreślają, że szkodliwości syropu glukozowo-fruktozowego nie należy utożsamiać ze spożywaniem świeżych owoców.

Choć owoce zawierają fruktozę, dostarczają ją w zupełnie innym "opakowaniu biologicznym". Obecny w nich błonnik pokarmowy spowalnia wchłanianie cukrów w jelicie cienkim, zapobiegając nagłemu przeciążeniu wątroby. Ponadto owoce są źródłem antyoksydantów, witamin i minerałów, które wspierają mechanizmy obronne komórek. Problem tkwi w skoncentrowanych, płynnych źródłach cukrów prostych, z którymi ewolucyjnie nasz układ pokarmowy nie miał do czynienia.

Kluczem do regeneracji i ochrony wątroby jest świadoma selekcja produktów spożywczych:Analiza etykiet: unikanie żywności zawierającej w składzie syrop glukozowo-fruktozowy, syrop kukurydziany, izoglukozę lub fruktozę w formie wolnej.

• Rezygnacja ze słodzonych napojów: zastąpienie wód smakowych i napojów gazowanych wodą, naparami ziołowymi lub herbatą.
• Ograniczenie dań gotowych: przygotowywanie sosów i posiłków na bazie świeżych, nieprzetworzonych surowców.

Wątroba posiada unikalne zdolności regeneracyjne, jednak warunkiem odwrócenia zmian stłuszczeniowych jest odcięcie źródła stałego obciążenia metabolicznego.