Wzdęcia, gorszy nastrój, ciągłe zmęczenie? Tak stan jelit wpływa na organizm

W jelitach człowieka żyją dziesiątki bilionów bakterii, a całkowitą masę mikrobioty szacuje się z reguły na kilkaset gramów, choć wartości te są orientacyjne i osobniczo zmienne. U zdrowej osoby przeważają gatunki korzystne, głównie z typów Firmicutes i Bacteroidetes. Bakterie te trawią błonnik, produkują witaminę K oraz część witamin z grupy B, a także wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe odżywiające komórki jelita.

Problem pojawia się przy dysbiozie – zaburzeniu równowagi między mikroorganizmami korzystnymi a szkodliwymi. W dysbiozie zmieniają się proporcje i funkcje wielu grup drobnoustrojów, ale zakres i charakter tych zmian zależy od przypadku klinicznego. Osłabiony mikrobiom gorzej chroni barierę jelitową, umożliwiając przenikanie do krwiobiegu substancji, które powinny zostać zneutralizowane, co wywołuje reakcje zapalne w całym ciele.

Jelita i mózg połączone są tzw. osią jelitowo-mózgową. Głównym szlakiem tej komunikacji jest nerw błędny – najdłuższy nerw czaszkowy, który biegnie od pnia mózgu aż do jamy brzusznej. Przekazuje on sygnały w obie strony, przy czym około 80 procent włókien prowadzi informacje od jelit do mózgu, a nie odwrotnie.

Ponadto w ścianie jelit znajduje się jelitowy układ nerwowy (ENS), składający się z ponad 100 milionów neuronów. Bakterie jelitowe wytwarzają neuroprzekaźniki i metabolity, które bezpośrednio stymulują układ nerwowy i odpornościowy, wpływając na funkcjonowanie mózgu.

Wzdęcia wynikają z nadmiernego nagromadzenia gazów (wodoru, dwutlenku węgla, metanu), powstających podczas bakteryjnej fermentacji niestrawionych resztek pokarmowych w jelicie grubym. Najsilniej fermentują węglowodany z grupy FODMAP (obecne m.in. w strączkach, cebuli czy kapuście) oraz nierozłożona laktoza i fruktoza przy ich nietolerancji.

Inną przyczyną jest SIBO (zespół przerostu bakteryjnego jelita cienkiego), w którym bakterie ze szczepów okrężniczych namnażają się w jelicie cienkim, powodując przedwczesną fermentację, ból i uczucie rozpierania tuż po posiłku.

Ponad 90 procent serotoniny w organizmie powstaje w przewodzie pokarmowym. Choć działa ona głównie lokalnie, pobudzając motorykę jelit, bakterie produkują także kwas gamma-aminomasłowy (GABA) – neuroprzekaźnik wyciszający układ nerwowy.

Zaburzenia flory obniżają produkcję tych substancji i osłabiają szczelność jelit. Osłabiona bariera jelitowa przepuszcza też do krwi fragmenty ścian bakteryjnych, co wywołuje przewlekły stan zapalny o niskim natężeniu. Taka reakcja odpornościowa oddziałuje na mózg, wywołując rozdrażnienie oraz przygnębienie. Badania wiążą taki mechanizm z częstszym występowaniem objawów depresyjnych u osób z zaburzoną mikrobiotą.

Zaburzona mikrobiota utrudnia wchłanianie ważnych składników odżywczych – zwłaszcza żelaza i witaminy B12, niezbędnych do produkcji czerwonych krwinek. Może to prowadzić do anemii i ciągłego braku energii.

Problematyczny jest też przewlekły stan zapalny o niewielkim nasileniu, który zmusza układ odpornościowy do stałej mobilizacji. Wydzielane cytokiny zapalne oddziałują na mózg i wywołują uczucie wyczerpania, na które nie pomaga nawet długi sen.

Na kondycję bakterii jelitowych negatywnie wpływa wiele codziennych czynników:

• Antybiotykoterapia - wyjaławia florę bakteryjną, a jej odbudowa może trwać od kilku tygodni do wielu miesięcy;
• Dieta uboga w błonnik i bogata w cukier - pozbawia pożyteczne bakterie pożywki, sprzyjając rozrostowi szczepów prozapalnych;
• Przewlekły stres, alkohol, brak snu i bezruch - podnoszą poziom kortyzolu i rozregulowują naturalny rytm dobowy mikrobiomu.

Regeneracja mikrobiomu wymaga czasu oraz konsekwencji. Warto wdrożyć następujące zasady:

• zwiększenie podaży błonnika (25–30 g/dobę) z warzyw, owoców, kasz i strączków;
• wprowadzenie prebiotyków (cebuli, czosnku, pora, cykorii, mniej dojrzałych bananów) oraz żywności fermentowanej (kefirów, jogurtów, kiszonek);
• ograniczenie cukrów prostych, alkoholu i żywności wysokoprzetworzonej;
• dbanie o higienę snu, aktywność fizyczną oraz redukcję stresu.

Zmiany w mikrobiocie mogą pojawić się już po kilku dniach, ale powrót do wcześniejszego składu po większych zaburzeniach, takich jak antybiotykoterapia, może trwać nawet miesiące. U każdej osoby przebiega to inaczej.

Wzdęcia, spadek nastroju i chroniczne zmęczenie często mają swoje źródło w jelitach. Zaburzona mikrobiota odbija się na trawieniu, emocjach i poziomie energii, dlatego warto przyjrzeć się codziennej diecie oraz stylowi życia. Gdy objawy utrzymują się mimo zmian, nie należy zwlekać z konsultacją lekarską, ponieważ za podobnymi dolegliwościami mogą stać inne schorzenia wymagające diagnostyki.

Źródła:

1. Frontiers in Microbiology, https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2022.999001/full
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10778721/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3816178/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13160800/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13442011/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12233163/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13407618/