Choroby zapalne jelit: sygnały ostrzegawcze, które pojawiają się długo przed diagnozą

IBD (ang. inflammatory bowel disease), czyli nieswoiste choroby zapalne jelit (NZJ), to grupa przewlekłych, autoimmunologicznych schorzeń przewodu pokarmowego. W Polsce zalicza się do nich dwie główne jednostki chorobowe:

• chorobę Leśniowskiego-Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Ich wspólną cechą jest utrzymujący się stan zapalny jelit, wynikający z nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego, który atakuje własne tkanki organizmu.

W chorobie Leśniowskiego-Crohna proces zapalny może obejmować cały przewód pokarmowy (od jamy ustnej po odbyt) i często dotyczy także głębszych warstw ściany jelita. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego ogranicza się natomiast do jelita grubego i odbytnicy, a stan zapalny dotyczy głównie błony śluzowej. Długotrwałe zapalenie prowadzi do uszkodzenia śluzówki jelit, zaburzeń wchłaniania składników odżywczych oraz zwiększa ryzyko powikłań.

Choroby te mają charakter przewlekły, czyli przebiegają z okresami zaostrzeń i remisji i wymagają stałego monitorowania oraz leczenia. Najczęściej diagnozowane są u młodych dorosłych, choć mogą wystąpić w każdym wieku.

Obie postaci IBD mogą obejmować różne odcinki przewodu pokarmowego, jednak obraz kliniczny jest w wielu przypadkach zbliżony. Najczęstsze objawy to:

• przewlekła biegunka,
• nawracający ból brzucha,
• krwawienie z odbytu lub obecność krwi w stolcu,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• przewlekłe zmęczenie i osłabienie.

W początkowym okresie symptomy bywają niespecyficzne i mogą przypominać inne zaburzenia trawienne, co utrudnia szybkie rozpoznanie. W miarę postępu choroby dolegliwości zwykle się nasilają i wymagają pogłębionej diagnostyki oraz wdrożenia leczenia przeciwzapalnego.

Pierwsze symptomy nieswoistych zapaleń jelit mogą pojawić się na długo przed postawieniem ostatecznej diagnozy. Zdarza się, że dolegliwości występują przez wiele lat, zanim standardowe badania diagnostyczne pozwolą jednoznacznie potwierdzić chorobę.

Badanie opublikowane w 2023 roku wykazało, że IBD może charakteryzować się tzw. długim okresem objawowym poprzedzającym rozpoznanie kliniczne. W praktyce oznacza to, że symptomy mogą utrzymywać się nawet 10 lat lub dłużej, zanim endoskopia i biopsja wykażą typowe zmiany zapalne.

Co istotne, osoby zgłaszające charakterystyczne dolegliwości, takie jak ból brzucha, przewlekła biegunka czy krwawienie z odbytu, mimo prawidłowego wyniku endoskopii pozostają w grupie podwyższonego ryzyka rozwoju IBD w kolejnych dekadach życia. 

- Lekarze powinni mieć świadomość, że pacjenci z objawami ze strony przewodu pokarmowego, wymagający wykonania endoskopii, są w przyszłości bardziej narażeni na rozwój IBD - nawet jeśli wynik badania endoskopowego jest prawidłowy - powiedział główny autor badania, Jiangwei Sun, PhD, badacz podoktorancki w Zakładzie Epidemiologii Medycznej i Biostatystyki w Instytucie Karolinska w Szwecji. 

Rozpoznanie nieswoistych zapaleń jelit często stanowi wyzwanie, ponieważ choroba rozwija się powoli i przez długi czas może nie dawać jednoznacznych objawów. Dopiero, gdy pojawiają się wyraźniejsze sygnały, takie jak widoczna krew w stolcu, niedokrwistość lub istotny spadek masy ciała, to podejrzenie IBD staje się bardziej oczywiste i kieruje lekarzy na ścieżkę pogłębionej diagnostyki. 

Specjaliści określają tę grupę chorób jako podstępną, ponieważ dolegliwości narastają stopniowo, a pacjenci z czasem uczą się funkcjonować z przewlekłym bólem brzucha czy nawracającą biegunką. Jak wyjaśnia dr Stefan Holubar z Cleveland Clinic, moment rozpoznania często zbiega się z etapem, w którym uszkodzenie jelit jest już zaawansowane.

Trudności diagnostyczne potwierdzają również dane naukowe. W badaniu opublikowanym w 2023 roku przeanalizowano raporty z biopsji przewodu pokarmowego, pochodzące ze szwedzkiej krajowej bazy medycznej z lat 1965-2016. Uwzględniono osoby, u których wynik badania wskazywał na prawidłową błonę śluzową, czyli brak klinicznie stwierdzonych zmian zapalnych.

Okazało się, że 2,4% pacjentów z prawidłową biopsją dolnego odcinka przewodu pokarmowego w kolejnych latach rozwinęło IBD, podczas gdy w grupie bez wykonanej biopsji odsetek ten wynosił 0,4%. Podwyższone ryzyko obserwowano również po prawidłowej biopsji górnego odcinka przewodu pokarmowego. 

Eksperci zaznaczają jednak, że mimo statystycznie istotnej różnicy, bezwzględna liczba nowych zachorowań pozostawała stosunkowo niewielka - przekładało się to na jeden dodatkowy przypadek IBD na 37 osób w ciągu 30 lat od prawidłowego wyniku badania.

Osoby z podwyższonym ryzykiem IBD, nawet przy łagodnych objawach powinny pozostawać pod opieką specjalisty i regularnie monitorować swój stan zdrowia. Wczesna obserwacja zwiększa szansę na szybsze rozpoznanie choroby i ograniczenie uszkodzeń jelit. Jak zaznacza dr Berinstein, nie każdy pacjent wymaga kontrolnej endoskopii, jednak lekarze powinni rozważyć ponowne badanie, jeśli objawy się nasilają lub nie ustępują mimo leczenia niezwiązanego z IBD. 

- Musimy uważniej monitorować takich pacjentów i pamiętać, że obecność objawów przy prawidłowym wyniku biopsji nie wyklucza choroby. Jeśli dolegliwości nie ustępują mimo standardowego leczenia, nie należy obawiać się ponownej diagnostyki - podkreśla specjalista.

Chociaż IBD jest chorobą przewlekłą, obecnie w wielu przypadkach można ją skutecznie kontrolować. Rozwój medycyny oraz lepsze zrozumienie mechanizmów zapalenia jelit pozwoliły na wprowadzenie bardziej precyzyjnych i efektywnych terapii. 

- Dziś mamy wiele narzędzi terapeutycznych, które pozwalają kontrolować stan zapalny i umożliwiają pacjentom prowadzenie możliwie najbardziej normalnego życia - podsumował dr Holubar.

Źródła:

1. Diagnostyka, https://diag.pl/pacjent/artykuly/ibd-choroby-zapalne-jelit/
2. Health.com, https://www.health.com/ibd-symptoms-before-diagnosis-7113363
3. Leksykon, https://leksykon.com.pl/leksykon-chorob/choroba-zapalna-jelit/epidemiologia/
4. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9949679