Lulek czarny – narkotyk, roślina lecznicza czy chwast?

Lulek czarny (Hyoscyamus niger L.) to gatunek roślin z rodziny psiankowatych (należy do niej pomidor, ziemniak czy papryka). Jego inne nazwy to lulka, żabi barszcz, czarny blekot, ale także lulek jadowity i szalej czarny, co sporo mówi o jego właściwościach i charakterze.

Gdzie rośnie lulek czarny? Roślina porasta nieużytki, gruzowiska, przydroża i tereny ruderalne. Pojawia się jako chwast w uprawach rolnych, w ogrodach i na pastwiskach. Lubi miejsca mocno nasłonecznione i żyzne oraz przepuszczalne gleby.

Lulek czarny to jednoroczna roślina (rzadko dwuletnia) o charakterystycznych liściach: szerokich, jasnozielonych, owłosionych i jajowatych w zarysie, o zatokowo i pierzaście wyciętym brzegu blaszki, osadzonych na krótkich ogonkach. Łodyga rośliny jest słabo rozgałęziona, gęsto pokryta liśćmi, lepka w dotyku i owłosiona. Dorasta na różną wysokość, od 15 do 100 cm. Wykształca gruby, palowy system korzeniowy, sięgający nawet do 80 cm w głąb ziemi.

Roślina kwitnie od czerwca do września. Ma dosyć duże, kremowe lub jasnożółte kwiaty z wyraźnym niebieskoczerwonym unerwieniem. Ich kielich jest dzwonkowaty, a korona z pięcioma płatkami. Są lepkie w dotyku i zapylane wyłącznie przez trzmiele.

Roślina wytwarza nawet 400 drobnych, podobnych do maku nasion, co daje kilkaset tysięcy nasion na jednym szaleju czarnym i ponad 10 tysięcy nasion w ciągu roku. Cechuje je długa zdolność kiełkowania. Cechą charakterystyczną rośliny jest jej nieprzyjemny zapach.

Niegdyś lulek czarny wykorzystywano do skrytobójczych mordów i zatruwania strzał, zabiegów chirurgicznych (jako środek uspokajający. Wytwarzano z niego napary, wywary, olejki, nalewki, maści) i leczenia różnych dolegliwości (głównie bólu). Robiono z niego również napoje o działaniu magicznym i miłosnym, także "maść na latanie".

Dziś lulek czarny jest postrzegany różnie. To zarówno chwast o silnych właściwościach toksycznych (zwalcza się go, ponieważ jest silnie trujący dla bydła), jak i roślina wykorzystywana w farmaceutyce i medycynie ludowej (surowcem lekarskim są jego liście). To także narkotyk. Według specjalistów jest ekstremalnie niszowy i spożywany zdecydowanie rzadziej niż pozostałe delirianty (substancje psychoaktywne blokujące wydzielanie acetylocholiny oraz wykazujące działanie antycholinergiczne).

Dziś substancje zawarte w roślinie są surowcem w farmakologii. To składnik:

• leków rozkurczowych,
• leków uspokajających, leków psychiatrycznych,
• preparatów na chorobę morską i komunikacyjną,
• leków na bolesne miesiączki,
• środków znieczulających podczas porodu,
• odtrutki w przypadku przedawkowania narkotyków,
• atropiny używanej w okulistyce.

Lulek to roślina trująca, która zastosowana w toksycznej dawce jest niebezpieczna zarówno w postaci wysuszonej, jak i świeżej. Ma to związek z tym, że jego nasiona i korzeń zawierają substancje o bardzo silnym działaniu. To mieszanina alkaloidów tropanowych:

• L-hioscyjamina,
• skopolamina,
• kuskohigryna,
• zasady uboczne, takie jak apotropina, tropina, skopina.

Zawartość sumy alkaloidów dochodzi do 0,1 proc., w nasionach nawet do 0,3 proc. Substancje czynne zawarte w lulku czarnym działają na autonomiczny układ nerwowy. Powodują:

• rozkurcz mięśni gładkich,
• hamowanie wydzielania potu,
• hamowanie wydzielania śluzów,
• hamowanie wydzielania śliny,
• hamowanie wydzielania soku żołądkowego,
• rozszerza źrenicę oka.

Lulek czarny to roślina niebezpieczna, ponieważ granica między dawką leczniczą i trującą jest niewielka. Co więcej, ilość substancji czynnych w roślinach może się wahać. O ile lekkie zatrucie wywołuje objawy podobne do obłędu, o tyle silne może skutkować przedawkowaniem i zgonem.

Typowe objawy zatrucia lulkiem czarnym to:

• dezorientacja, niepokój, halucynacje,
• utrata świadomości,
• drgawki,
• zaczerwienie skóry,
• suchość w ustach,
• senność,
• rozszerzenie źrenic,
• zaburzenie rytmu serca,
• niedowłady,
• problemy z oddychaniem,
• wymioty i problemy gastryczne,
• paraliż oddechowy,
• zgon.